Back to top

Κρητομινωικός Πολιτισμός

  • Γραφές Κρητομινωικού πολιτισμού
  • Ακμή Κρητομινωικού πολιτισμού (1.900-1450 π.χ.)
  • Κοινωνική Οργάνωση του Κρητομινωικού πολιτισμού
  • Μινωική Τέχνη

Επιμέλεια ύλης της δρος ΕΚΠΑ Κωνσταντίνας Παλαμιώτου

 

Γραφές Κρητομινωικού πολιτισμού (Γραμμική-Ιερογλυφική)

 

Γραμμική γραφή Α στην Κρήτη

Ετεοκρητική

Η παλιά, άγνωστη διάλεκτος (ή και διάλεκτοι), που καταγράφουν οι πινακίδες της Γραμμικής Α, αλλά και της Κρητικής Ιερογλυφικής, φαίνεται ότι συνέχισε να μιλιέται σε κάποιες περιοχές της Κρήτης πολλούς αιώνες μετά το τέλος του Μινωικού πολιτισμού και τη γενίκευση της χρήσης της Ελληνικής γλώσσας των Μυκηναίων στο νησί.

Στα τέλη του 19ου αιώνα και αργότερα στις αρχές του 20ού βρέθηκε στις αρχαίες κρητικές πόλεις Πραισό (στην Ανατολική Κρήτη ) και Δρήρο (σημερινή Νεάπολη στην κεντρική Κρήτη) ένας μικρός αριθμός επιγραφών πάνω σε πέτρα (βλ. εικ. 29). Οι επιγραφές αυτές χρονολογούνται στο διάστημα 650-200 π.Χ., είναι γραμμένες με Ελληνικό αλφάβητο, , αλλά η διάλεκτός τους είναι η Ετεοκρητική. Είναι πολύ πιθανόν ότι στις επιγραφές σώζεται η χαμένη Αρχαία γλώσσα των Μινωιτών.

Άλλωστε στη δέκατη ένατη ραψωδία, της Οδύσσειας, αναφέρεται στους πολλούς «λαούς» και τις πολλές «διαλέκτους», που υπήρχαν στην Κρήτη και ανάμεσα σε αυτούς αναφέρει τους «βέρους», πραγματικούς Κρητικούς (Ετεόκρητες· ἐτεός σημαίνει «αληθινός, πραγματικός»). Οι επιγραφές αυτές πιθανότατα συνδέονται με αυτούς τους Ετεόκρητες και γι' αυτό ονομάζονται Ετεοκρητικές.

Ιερογλυφική-Μινωική γραφή

Ο Δίσκος της Φαιστού

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΣ ΓΝΩΣΤΟ ΕΝΤΥΠΟ ΔΕΙΓΜΑ

Το πιο γνωστό δείγμα της ιερογλυφικής μινωικής γραφής είναι ο μοναδικός στο είδος του δίσκος, που βρέθηκε σε ένα μικρό δωμάτιο του ανακτόρου της Φαιστού. Χρονολογείται στις αρχές των νεοανακτορικών χρόνων και διατηρείται ακέραιος. Στις δύο πλευρές του έχουν αποτυπωθεί σύμβολα σε μία σειρά, που ακολουθεί σπειροειδή διάταξη, ξεκινώντας από την περιφέρεια και καταλήγοντας στο κέντρο. Διακρίνονται 45 σύμβολα που επαναλαμβάνονται και ομαδοποιούνται σχηματίζοντας λέξεις, οι οποίες χωρίζονται με κάθετες εγχάρακτες γραμμές. Η αποτύπωσή τους έγινε με σφραγίδες, όταν ο πηλός ήταν ακόμη νωπός και για το λόγο αυτό ο δίσκος θεωρείται το παλαιότερο γνωστό δείγμα τυπογραφίας. Μέχρι σήμερα έχουν προταθεί διάφορες αποκρυπτογραφήσεις του κειμένου, καμμία όμως δεν είναι απόλυτα πειστική. Η επικρατέστερη άποψη της σύγχρονης έρευνας είναι, ότι ίσως αποδίδει κάποιο θρησκευτικό κείμενο ή ύμνο. Αξιοσημείωτο είναι, ότι ορισμένα σύμβολα της ίδιας γραφής σώζονται και σε ένα πέλεκυ από το Αρκαλοχώρι Χανίων.

Τα ιδεογράμματα και συλλαβογράμματα στις δύο πλευρές του δίσκου της Φαιστού δεν έχουν χαραχθεί με γραφίδα στην πήλινη επιφάνεια αλλά τυπώθηκαν με κινητά στοιχεία πάνω στο φρέσκο πηλό. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν χυτές ή ξύλινες σφραγίδες. Πρόκειται λοιπόν για το αρχαιότερο έντυπο στον κόσμο, για το αρχαιότερο ως ώρας τυπογραφικό δείγμα που έχει ανεβρεθεί. Αυτό όμως το μυστηριώδες έντυπο κρατά εδώ και εκατό περίπου χρόνια επτασφράγιστο το μυστικό του όσον αφορά το δημιουργό του, τη χρήση του και το περιεχόμενό του. Οι κοπιαστικές προσπάθειες πολλών ειδημόνων, αλλά και φιλόδοξων ερασιτεχνών του είδους, που ζήλεψαν τη δόξα του Μίκαελ Βέντρις ο οποίος κατόρθωσε το 1952 να αποκρυπτογραφήσει τη γραμμική γραφή Β, δεν έχουν φέρει έως ώρας κάποιο ικανοποιητικό και επιστημονικά αποδεκτό αποτέλεσμα. Υποτιθέμενες αναγνώσεις του δίσκου της Φαιστού έχουν προταθεί πολλές και με το χρόνο προβάλλονται όλο και περισσότερες. Χρήζουν όμως όλες αποδείξεως. Οι πρώτες επιγραφές με τη λεγόμενη Γραμμική γραφή ανακαλύφτηκαν από τον Άρθουρ Έβανς (Arthur Evans) το 1900 στην Κνωσό της Κρήτης. Ονόμασε τη γραφή έτσι επειδή τα σύμβολά της αποτελούνται από γραμμές χαραγμένες πάνω σε μια επιφάνεια (από γραμμικά σχήματα) και όχι από σφήνες όπως στη σφηνοειδή γραφή ή από εικόνες όπως στην αιγυπτιακή γραφή. Είδε ότι οι επιγραφές έφεραν δύο διαφορετικές γραφές, τη «Γραμμική γραφή κλάσεως Β», όπως την ονόμασε, που χρονολογείται μεταξύ των ετών 1250 έως 1450 π.Χ. και τη «Γραμμική γραφή κλάσεως Α», που χρονολογείται μεταξύ των ετών 1450 έως 1750 π.Χ.

Η Γραμμική Α αποτελείται όπως και η Γραμμική Β από συλλαβογράμματα, δηλαδή χαρακτήρες με συγκεκριμένη συλλαβική φωνητική αξία και ιδεογράμματα (ή λογογράμματα), δηλαδή χαρακτήρες που αντιπροσωπεύουν αντικείμενα. Αρκετά συλλαβογράμματα και ιδεογράμματα είναι κοινά και έτσι εικάζεται ότι από τη Γραμμική Α προήλθε η Γραμμική Β. Ο Έβανς πίστευε ότι οι γραφές αυτές δεν είναι ελληνικές και τις ονόμασε «μινωικές». Έπρεπε να περάσουν πάνω από πενήντα χρόνια για να αποκρυπτογραφήσει τελικά ο Άγγλος Μίκαελ Βέντρις το 1952 τη Γραμμική Β και να αποδείξει ότι πρόκειται για ελληνική γραφή. Η Γραμμική Α, που φέρει και ο δίσκος της Φαιστού, δεν κατέστη δυνατόν να αποκρυπτογραφηθεί μέχρι σήμερα. Αν αποδειχτεί ότι και η Γραμμική Α είναι ελληνική τότε αποδεικνύεται και ότι οι Έλληνες ήταν αυτόχθονες και όχι ετερόχθονες σύμφωνα με την ισχύουσα σήμερα θεωρία για την ινδοευρωπαϊκή τους προέλευση.

Η αποκρυπτογράφηση του Δίσκου της Φαιστού

Σε μία προσευχή προς μία μάνα μεταφράζονται τα σύμβολα του δίσκου της Φαιστού, τα οποία οι ειδικοί προσπαθούν να διαβάσουν εδώ και έναν αιώνα, σύμφωνα με την τελευταία προσπάθεια αποκρυπτογράφησης του αρχαίου αντικειμένου.
Ως το πρώτο (μινωικό) CD-ROM περιγράφει τον δίσκο της Φαιστού ένας ειδικός, λόγω του τρόπου που είναι τοποθετημένες πάνω του οι διάφορες εικονογραφικές ενδείξεις. Ισχυρίζεται ότι ο δίσκος κρύβει μία προσευχή προς τη μητέρα, η οποία καταγράφεται με τη χρήση μίας Αρχαίας γλώσσας, που αποτελείται από σύμβολα. Πρόκειται για τον Δρ. Gareth Owens, του ΤΕΙ της Κρήτης, ο οποίος πιστεύει ότι ο δίσκος είναι αφιερωμένος σε κάποια μάνα, σύμφωνα με δημοσίευμα της Daily Mail. Σε ομιλία του στο ΤΕΙ, ο Δρ Owens ισχυρίστηκε ότι "η πιο σταθερή λέξη και αξία [στον δίσκο] είναι η 'μητέρα' και συγκεκριμένα, η μάνα – θεά της μινωικής εποχής". Κατά τα λεγόμενα του Δρ Owens, ο τρόπος ομαδοποίησης των συμβόλων του δίσκου, σε τρία μέρη της μίας όψης του, σχηματίζουν τη φράση "μεγάλη και σημαντική κυρία" (ή "σπουδαία γυναίκα"). Επιπλέον, στην άλλη όψη του δίσκου, ο καθηγητής εντόπισε και αναγνώρισε τη λέξη ΑΚΚΑ, η οποία, όπως λέει ο ίδιος, σημαίνει "έγκυος μητέρα". Επομένως, πιστεύει ότι η μία πλευρά του δίσκου της Φαιστού είναι αφιερωμένη σε μία έγκυο γυναίκα, και η άλλη σε μία γυναίκα που γεννά.Όπως εξήγησε, δούλεψε για έξι χρόνια, μαζί με τον συνάδελφό του στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, John Coleman, για να σπάσει τον κώδικα, και τώρα ισχυρίζεται ότι μπορεί να διαβάσει το 90% της μιας πλευράς.

Ο δίσκος της Φαιστού είναι ένα αρχαιολογικό εύρημα από την Μινωική πόλη της Φαιστού, στη νότια Κρήτη, και χρονολογείται, πιθανώς, στον 17ο αιώνα π.Χ.. Αποτελεί ένα από τα γνωστότερα μυστήρια της αρχαιολογίας, αφού ο σκοπός της κατασκευής του και το νόημα των όσων αναγράφονται σε αυτόν παραμένουν άγνωστα. Ανακαλύφθηκε σε υπόγειο του Μινωικού παλατιού της Φαιστού, κοντά στην Αγία Τριάδα, στη νότια Κρήτη. Συγκεκριμένα, ήταν στις 3 Ιουλίου 1908, όταν ο Ιταλός αρχαιολόγος Luigi Pernier ανάκτησε αυτόν τον εντυπωσιακά άθικτο "δίσκο". Ο δίσκος είναι φτιαγμένος από πηλό. Η μέση διάμετρός του είναι 15 εκατοστά και το μέσο πάχος του 1 εκατοστό. Στις δύο όψεις του βρίσκονται 45 διαφορετικά σύμβολα, πολλά από τα οποία αναπαριστούν εύκολα αναγνωρίσιμα αντικείμενα, όπως ανθρώπινες μορφές, ψάρια, πουλιά, έντομα, φυτά κ.α. Συνολικά, στις δύο όψεις του, υπάρχουν 241 σύμβολα -122 στην 1η πλευρά και 119 στη 2η - τοποθετημένα σπειροειδώς. Τα σύμβολα είναι χωρισμένα σε ομάδες, με τη χρήση μικρών γραμμών που κατευθύνονται προς το κέντρο του δίσκου. Ο δίσκος έχει κεντρίσει τη φαντασία πολλών αρχαιολόγων, επαγγελματιών και μη, και έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες αποκρυπτογράφησής του. Στο πέρασμα των χρόνων, έχουν προταθεί πάρα πολλές ερμηνείες του κειμένου του, όπως ότι πρόκειται για τη διήγηση μίας ιστορίας, για ένα γεωμετρικό θεώρημα, ή για ημερολόγιο. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν είναι η πρώτη φορά που κάποιος υποστηρίζει ότι πρόκειται για προσευχή. Παρόλα αυτά η επιστημονική κοινότητα δεν έχει αποδεχθεί καμία από τις αποκρυπτογραφήσεις και ο δίσκος παραμένει ένα άλυτο μυστήριο.

 

Η κρυπτογραφία του Δαιδάλου (Δημοσίευση στο ΒΗΜΑ 18/1/2009)

https://www.tovima.gr/2009/01/18/science/to-mystiko-alfabito-tis-faistoy/

[email protected]

 

«Ένα CD ζητεί playerεδώ και 3.700 χρόνια»

Το πόσες άγνωστες πτυχές έχει ακόμη για εμάς ο πολιτισμός των Μινωιτών το εξετάστηκε σε εκτεταμένο αφιέρωμα του «ΒΗΜΑscience» στις 12 Αυγούστου 2007. Το πιο καλά φυλαγμένο μυστικό του, όμως, είναι και αυτό που παραμένει ο γόρδιος δεσμός της Αρχαιολογίας: Ο Δίσκος της Φαιστού.

Για τους περισσότερους από εμάς είναι απλώς ένας πήλινος δίσκος διαμέτρου 16 εκατοστών που βρίσκεται στο Μουσείο Ηρακλείου. Ανασύρθηκε το 1908 από τα ερείπια του παλαιού μινωικού ανακτόρου της Φαιστού. Στον ψημένο πηλό του, πάχους 2,1 εκατοστών, βρίσκεται τυπωμένη μια μυστηριώδης σπειροειδής επιγραφή με 122 σύμβολα στη μία πλευρά και 119 στην άλλη. «Τυπωμένη» διότι, πολύ απλά, το υλικό αυτό είναι το πρώτο παγκοσμίως που γράφτηκε από τυπογραφικά στοιχεία (σφραγίδες). Όπως επίσης και το πρώτο… CD: Ο Δίσκος της Φαιστού φτιάχτηκε με σκοπό την απομνημόνευση πληροφοριών – και αντεπεξήλθε εξαίρετα στο καθήκον του, καθώς τις διατηρεί εδώ και 3.700 χρόνια.Το κακό είναι ότι τις διατηρεί κρυπτογραφημένες, με έναν κώδικα που κάνει τους ερευνητές του να «σαλέψουν» εδώ και έναν αιώνα.

Η Γραμμική Β αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 από τον Μάικλ Βέντρις (Μichael Ventris) και διεύρυνε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας κατά περίπου επτά αιώνες. Αλλά η Γραμμική Α και η γραφή του Δίσκου της Φαιστού συνεχίζουν ως σήμερα να θεωρούνται επισήμως μη αποκρυπτογραφημένες γραφές. «Επίσημο αδιέξοδο» δεν σημαίνει βέβαια ότι έπαψαν να αναδύονται πιθανές ερμηνείες. Από το 1911 ο Τζορτζ Χεμπλ είχε υποστηρίξει ότι τα σύμβολα έκρυβαν Ιωνική γλώσσα, ότι το κείμενο ήταν ιερατικό και περιέγραφε θυσία. Την ίδια χρονιά η Φλόρενς Στάγουελ είπε ότι ήταν Ομηρικά Ελληνικά. (Το 1914 o Αλμπέρ Κουνί πρότεινε ότι είναι ένα είδος Αιγυπτιακών Ιερογλυφικών. Το 1931 ο Φ. Γκόρντον τα ερμήνευσε ως Βασκικά. Ο Βούλγαρος Βλαντιμίρ Γκεοργκίεφ το 1976 τα ερμήνευσε ως Χιτιτικά, που διηγούνταν μια εμφύλια διαμάχη Τρώων. Τέλος, το 1992 ο Κιέλ Ααρτούν είπε ότι ήταν η συλλαβική γραφή μιας Σημιτικής γλώσσας. Το ίδιο είπαν αργότερα και άλλοι δύο ερευνητές, ο Κύρος Χερτσλ Γκόρντον και ο Ζαν Μπεστ. Ολα αυτά, όμως, ήταν γλωσσολογικές θεωρήσεις χωρίς αποδείξεις, καθώς το κείμενο του δίσκου είναι «ανάδελφο», χωρίς ούτε ένα στον κόσμο που να περιέχει τα ίδια σύμβολα).

Τη «νιρβάνα» του αναπόδεικτου των επιγραφολόγων τάραξε το 1975 η εισβολή των Μαθηματικών και της Πληροφορικής στη γλωσσολογική έρευνα. Εκείνη τη χρονιά ένας μαθηματικός από το Λουξεμβούργο, ο Ζαν Φοκουνό (Jean Faucounau), ισχυρίστηκε ότι είχε λύσει μέσω στατιστικής αντιπαραβολής τον γρίφο και ότι το κείμενο του δίσκου δεν ήταν παρά Πρωτο-Ιωνικά, (μια γλώσσα που μιλούσαν και οι απόγονοι των Πελασγών στον αιγαιακό χώρο). Ως αρχή, μάλιστα, του κειμένου έδινε τη φράση (σε μετάφραση): «Ο Αρίων,ο γιος του Αργου,είναι απαράμιλλος.Μοίρασε τα λάφυρα της μάχης».

Η ερμηνεία του Φοκουνό αντιμετωπίστηκε από τους περισσότερους Μινωιτολόγους ως ερασιτεχνική φαντασίωση, αλλά τουλάχιστον ο Πολ Φορ (Ρaul Faure) βρήκε στην Πρωτο-Ιωνική θεωρία πολλά θετικά σημεία. Ο Φοκουνό πείσμωσε και αποδύθηκε σε εκτεταμένη Ιστορικοαρχαιολογική έρευνα για πειστήρια, η οποία τον οδήγησε στην έκδοση δύο βιβλίων. Σε αυτά ισχυρίζεται ότι Πρωτο-Ίωνες δεν ήταν μόνο οι Πελασγοί και οι Μινωίτες, αλλά και οι Τρώες, οι Λούβιοι, οι Κάρες, οι Φιλισταίοι… ακόμη και οι υπερδουνάβιοι Θράκες.

 

Αρχαίο κτηματολόγιο;

Το διεθνές επιστημινικό «σοκ» υπήρξε έντονο, όταν το 1998 ο Μηνάς Τσικριτσής ανακοίνωσε ότι η δική του έρευνα μέσω υπολογιστή τον οδηγούσε στο συμπέρασμα ότι η Γραμμική Α ήταν η γραφή μια Αιολικής διαλέκτου, όπως αυτή που μιλούσαν οι Λούβιοι, απέναντι από τη Λέσβο. Είχε τροφοδοτήσει με όλα τα σύμβολα της Γραμμικής Α ένα πρόγραμμα υπολογιστή και είχε κωδικοποιήσει τη γραφή με ένα σύστημα παρόμοιο με εκείνο, που χρησιμοποιήθηκε για τον «Θησαυρό της Ελληνικής Γλώσσας». Με τη μέθοδο αυτή κατόρθωσε να αντιπαραβάλει τις δύο γραφές μεταξύ τους και να βρει τις φωνητικές αντιστοιχήσεις τους. Ετσι, οι λέξεις άρχισαν να παίρνουν νόημα, χωρίς ωστόσο να ερμηνεύονται όλες. Πάντως λέξεις όπως οι pa-i-to, su-ki-ri-ta και a-karu βρέθηκαν να αντιστοιχούν σε κρητικά τοπωνύμια, όπως Φαιστός, Σύβρητα και Άρκαλο. Τοπωνύμια.

Μα αν ο Δίσκος της Φαιστού περιέχει τοπωνύμια, μήπως πρόκειται για αρχαίο κτηματολόγιο; Η υποψία ενισχύθηκε το 2004, όταν μια ομάδα ερευνητών υπό τον Αχτενμπεργκ (Αchtenberg) ερμήνευσε το κείμενο του δίσκου ως τίτλο ιδιοκτησίας της νήσου. Κατ΄ αυτούς, το κείμενο αρχίζει με την πρόταση (σε μετάφραση): «Στη Μεσαρά είναι η Φαιστός. (Αυτή ανήκει) στον Νέστορα,τον μέγα άνδρα των Αχαιών». Δηλαδή ενδέχεται ο Δίσκος της Φαιστού να είναι ο καταστατικός χάρτης κατάληψης της Κρήτης από τους Μυκηναίους.

Κείμενο ή χάρτης;

Έπειτα και από το πρόσφατα δημοσιευμένο κείμενό του στο ημερολόγιο, ζήτησα από τον Μηνά Τσικριτσή να μου εξηγήσει το πώς έφθασε στο να θεωρεί ότι ο Δίσκος της Φαιστού είναι ο «πρώτος χάρτης». Παραθέτω τη σύνοψη όσων μου είπε: «Κάποια στιγμή από την πολύχρονη ενασχόλησή μου με τον δίσκο κόλλησα στην ιδιαιτερότητα της περιοχής Β9,στη δεύτερη πλευρά του δίσκου,όπου το μινωικό πλοίο συνυπάρχει με ένα μοναδικά εμφανιζόμενο στον δίσκο σύμβολο το οποίο ο επιγραφολόγος L.Godart- στο βιβλίο του “Ο Δίσκος της Φαιστού”, (σελ.116 κ.εξής ) αποκαλεί “τρίφτη”,από την εντύπωση που δημιουργεί λόγω των κουκκίδων που εμφανίζει στην επιφάνειά του.

Παρατηρώντας το σύμβολο αυτό, θυμήθηκα απεικονίσεις παλαιών χαρτών που είχα δει στην έκδοση “Κρήτης νήσου θέσις” του Χρ.Ζαχαράκη (Μικρός Ναυτίλος- Ηράκλειο,2004, σελ.62-63).Η Κρήτη,όντας σημαντικότατος κόμβος εμπορικού δικτύου της Ανατολικής Μεσογείου, κατέστη κύριο θέμα της ναυτικής χαρτογραφίας από την αρχή του 15ου αιώνα.Αλλά κυρίως οι χαρτογραφήσεις της,που ακολούθησαν το πρότυπο των πρώιμων πτολεμαϊκών χαρτών, την απεικόνιζαν με μορφή ιδιαίτερα συμβατή με την εικόνα του “τρίφτη” στον Δίσκο της Φαιστού. Αν όντως το σύμβολο αυτό απεικονίζει την Κρήτη,θα πρέπει να αναλογιστούμε με δέος την ανωτερότητα της μινωικής απεικόνισης σε σύγκριση με τους χάρτες του 16ου αι. μ.Χ.:Μέσα σε επιφάνεια μόλις ενός εκατοστού χαρτογράφησαν την Κρήτη,σημειώνοντας με κουκκίδες τα μεγάλα θρησκευτικά κέντρα της.Συνειδητοποιώντας το αυτό,το πρώτο πράγμα που μου ήλθε στον νου ήταν οι ρήσεις του Ομήρου για τις πολλές πόλεις της Κρήτης και το Δαχτυλίδι του Μίνωα με τις 27 κουκκίδες για τα θρησκευτικά κέντρα της. Πού καταλήγουμε; Στο ότι η συνύπαρξη του πλοίου και του νησιού είναι ένα πιθανό κλειδί στην αποκρυπτογράφηση του δίσκου. Η γειτνιάζουσα λέξη f W είναι πιθανόν να δηλώνει την άφιξη ή αναχώρηση πλοίων από το νησί.Κάπως έτσι θα γίνουμε και εμείς τώρα “αναχωρητές” για την οριστική αποκρυπτογράφηση αυτού του μέγιστου γρίφου».

Ακμή Κρητομινωικού πολιτισμού (1.900-1450 π.χ.)

(Σύμφωνα με τον μύθο του Δαιδάλου,στην Κρήτη ο βασιλιάς Μίνωας κρατούσε όμηρους τον Δαίδαλο με το γιο του Ίκαρο, οποίοι δραπέτευσαν πετώντας με «κέρινα» φτερά.)

Μυθολογικά στοιχεία:

Ο Μινωικός πολιτισμός πήρε το όνομά του από τον βασιλέα της Κνωσού Μίνωα. Πολλοί είναι οι μύθοι που περιστρέφονται γύρω από τον Μίνωα, γιο του Δία και της πριγκίπισσας Ευρώπης, κυρίως το αφήγημα, που θέλει τον «πατέρα θεών και ανθρώπων» να μεταμορφώνεται σε λευκό ταύρο και να αρπάζει την Ευρώπη. Εξού και ο Μίνωας ως βασιλιάς της Κρήτης είχε σύμβουλο του τον ίδιον τον Δία. Στα χρόνια της βασιλείας του δημιούργησε μία μεγάλη ναυτική δύναμη και νίκησε την αντίπαλο πόλη της Αθήνας.

Σύμφωνα με τον μύθο του Δαιδάλου,στην Κρήτη ο βασιλιάς Μίνωας κρατούσε όμηρους τον αρχιτέκτονα των Ανακτόρων και του Λαβυρίνθου,Δαίδαλο με το γιο του Ίκαρο, για να μην αποκαλύψουν τα μυστικά των σχεδίων των Ανακτόρων,που γνώριζανοι και οι οποίοι δραπέτευσαν πετώντας με «κέρινα» φτερά.

Διαπιστωτικός της ναυτικής ισχύος των Μινωιτών είναι και ο μύθος του Λαβύρινθου, της σύνθετης, περίτεχνης κατασκευής στην Κνωσό, που κατασκευάστηκε από τον Αθηναίο εφευρέτη - μηχανικό Δαίδαλο για τον Μίνωα, προκειμένου να απομονώσει τον Μινώταυρο, το πλάσμα, που ήταν μισός άνθρωπος και μισός ταύρος. Σύμφωνα με αυτόν, οι Αθηναίοι έστελναν 7 νέους και 7 νέες κάθε χρόνο στον Λαβύρινθο. Μέχρι που ο Θησέας κατόρθωσε με τη βοήθεια της βασιλοπούλας Αριάδνης, με το τέχνασμα του μύτου, να βρει το τρόπο διαφυγής από τον Λαβύρινθο, αφού σκότωσε τον Μιώταυρο και να επιστρέψει στην Αθήνα, ξεχνώντας από τη χαρά του να αλλάξει τα μαύρα ιστία του πλοίου του σε λευκά, σημάδι συμφωνημένο με τον πατέρα του εκ των προτέρων ότι η επιχείρηση είχε στεφθεί με επιτυχία, με αποτέλεσμα ο τραγικός Αιγέας να ριχτεί, πάνω στην συντριβή του, από τα βράχια του Σούνιου στη θάλασσα, που από τότε φέρει το όνομά του:Αιγαίο Πέλαγος.

 

Άλλος εντυπωσιακός μύθος είναι αυτός του Τάλω: Πρόκειται για τον μυθικό φύλακα της Κρήτης. Ο Τάλως ήταν ένας ανθρωπόμορφος γίγαντας κατασκευασμένος από τον θεό Ήφαιστο από από χαλκό, (όπως μάς παραδίδει ο Απολλόδωρος), που τον χάρισε στον Μίνωα για να προστατεύει το νησί της Κρήτης.

Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος αναφέρει ότι ο Τάλως ήταν δώρο του Δία στην Ευρώπη, η οποία μετά τον χάρισε στο γιο της Μίνωα. (Μεταγενέστερα ο Ι. Κακριδής, βασιζόμενος στο ότι ο Ησύχιος γράφει πως ταλῶς σήμαινε ήλιος (ενώ Ταλαιός είναι το όνομα του Δία) στην Κρήτη και με βάση και άλλα στοιχεία, εκφράζει την άποψη ότι ήταν Ηλιακή θεότητα, που αργότερα μεταπλάστηκε σε ήρωα).

Ο Τάλως ήταν άγρυπνος φύλακας της Κρήτης που σύμφωνα με τον μύθο γύριζε τις ακτές του νησιού τρεις φορές τη μέρα, ταχύτατος ή φτερωτός. Απομάκρυνε τα άγνωστα πλοία, που πλησίαζαν την Κρήτη πετώντας τους τεράστιες πέτρες. Αν τα πληρώματά τους είχαν ήδη αποβιβαστεί, τους έκαιγε με την ανάσα του ή πυράκτωνε το χάλκινο σώμα του φωτιά, τους αγκάλιαζε σφιχτά πάνω του κι έτσι τους έκαιγε.

Το τέλος του Τάλω ήρθε όταν συναντήθηκε με τους Αργοναύτες, που γύριζαν από την Κολχίδα. Θέλοντας να προσορμήσουν οι Αργοναύτες στο νησί αντιμετώπισαν τον γίγαντα, που τους κρατούσε σε απόσταση. Τότε η Μήδεια, που ταξίδευε μαζί τους, μάγεψε με τα λόγια της τον Τάλω, υποσχόμενή του αθανασία κι έτσι μπόρεσε ο Ιάσονας να του αφαιρέσει το καρφί στη φτέρνα του, που έκλεινε τη μια και μοναδική φλέβα, που διέτρεχε όλο το κορμί του και περιείχε ιχώρ, θανατώνοντάς τον. (Κατά την ελληνική μυθολογία ο Ιχώρ είναι το «αιθέριο χρυσό» υγρό, που είναι το αίμα των θεών, αλλά και των αθανάτων και το οποίο διατηρούσε τις ιδιότητες των τροφίμων και των ποτών των αθανάτων, δηλαδή την αμβροσία και το νέκταρ. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία αναφέρεται από τον Πλάτωνα στον Τίμαιο (83c5) και σε πολλούς ασθενείς του Ιπποκράτη.

Παραδίδεται επίσης ότι Ιχώρ- και όχι νερό- κυλούσε στον ποταμό της Στυγός, σε μιαν από τις πύλες του Κάτω Κόσμου. Από την κορυφή ενός απόκρημνου βράχου, του Τάρταρου, ανάβλυζε το νερό, που σχημάτιζε αρχικά τον Στύγιο ποταμό και, ακόλουθα, την λίμνη Στύγα. Τα νερά τους είχαν την τρομερή δύναμη να διαλύουν και να αφανίζουν ότι έπεφτε μέσα τους.

Αυτά τα νερά αναμεμειγμένα με θειάφι χρησιμοποιούσαν οι Τελχίνες για να καταστρέψουν φυτά και ζώα και σ'αυτά, επίσης, η Θέτις -σύμφωνα μ'έναν μετα-ομηρικό μύθο που διέσωσε ο Ρωμαίος Στάτιος-βάπτισε τον νεογέννητο Αχιλλέα κι έτσι τον κατέστησε άτρωτο - εκτός του σημείου που τον κρατούσε, την πτέρνα, μοναδικό, έκτοτε, τρωτό σημείο του σώματός του, γνωστό μέχρι σήμερα ως «Αχίλλειος πτέρνα».)

Άλλη μυθολογική εκδοχή αναφέρει ότι τον Τάλω σκότωσε ο Ποίας, ο πατέρας τού Φιλοκτήτη, χτυπώντας τον με βέλος στο ίδιο μοναδικό αδύνατο σημείο του.

Ο Πλάτων τον θεωρεί υπαρκτό πρόσωπο, αδελφό του Ροδάμανθυ. Ο Τάλως, κατά τον Πλάτωνα, ήταν επιφορτισμένος με το καθήκον να επιτηρεί την εφαρμογή των νόμων στην Κρήτη, κουβαλώντας τους μαζί του γραμμένους σε χάλκινες πλάκες.

Οι μύθοι του Δαίδαλου και του Ίκαρου,η υπερπτήση πάνω από το Αιγαίο και η πτώση στο Ικάριο πέλαγος, η κατασκευή του Λαβύρινθου και κυρίως η κατασκευή του Τάλω, η ομοιότητά του με ρομπότ και οι εντυπωσιακές δυνατότητές του, εμπνέουν στις ημέρες μας τις συζητήσεις περί της κατοχής εξελιγμένης τεχνολογίας απ' τους Αρχαίους Έλληνες (Πβ. Μηχανισμός των Αντικυθήρων).

Πέραν της μυθολογίας, ο Θουκυδίδης (5ος αι. π.Χ) γράφει για τον Μίνωα, αντιμετωπίζοντας τον ως ιστορικό πρόσωπο, ότι ήταν «ο πρώτος στον οποίο η παράδοση αποδίδει την κατοχή στόλου».

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (πριν την τρίτη χιλιετία-15ος αι.π.Χ.)

Ο Όμηρος περιγράφει με σαφήνεια την Κρήτη, ως το νοτιότερο από τα Ελληνικά νησιά, γη στην οποία άνθισε ο αρχαιότερος και λαμπρότερος πολιτισμός της Ευρώπης.

Η Κρήτη κατοικήθηκε ήδη από τη Νεολιθική εποχή, με τον πρώτο οικισμό στην Κνωσό να χρονολογείται στην έβδομη χιλιετία π.Χ. Ο πολιτισμός, που άκμασε στο νησί κατά τη διάρκεια της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Η επαφή με τους μεγάλους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής και της Αιγύπτου οδήγησαν στην υιοθέτηση όχι μόνον συγκεκριμένων μεθόδων διοικητικής οργάνωσης, αλλά επίσης λατρευτικών πρακτικών και νέων καλλιτεχνικών τάσεων, υλικών και τεχνικών κατεργασίας. Η κυριαρχία της Κρήτης στις θάλασσες επηρέασε καθοριστικά, κυρίως μέσω της Τέχνης και της Αρχιτεκτονικής της, τον διάδοχο μυκηναϊκό πολιτισμό.

Οι χρονολογικές παράμετροι, που ορίζουν την Μινωική περίοδο της εποχής του Χαλκού αφορούν κυρίως στο χρονικό διάστημα 3.000 έως 1.000 π.Χ.,με κυρίαρχα γεγονότα την οικοδόμηση της Κνωσού 1.900 π.Χ., την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας (περίπου 1.500 π.Χ.) και την καταστροφή της Κνωσού 1.375 π.Χ. Στην Κρήτη άκμασαν περί τις 100 Μινωικές πόλεις.

Ο Θουκυδίδης περιγράφει τον Μίνωα ως κατακτητή, σημειώνοντας ότι επέκτεινε τα εδάφη της Κρήτης με την κατάκτηση των Κυκλάδων -τα 30 περίπου νησιά, που είναι διασκορπισμένα στη θάλασσα του Αιγαίου, βόρεια της Κρήτης, εκδιώκοντας τους Κάρες και τον Πρωτοκυκλαδικό πολιτισμό και τοποθετώντας ως κυβερνήτες τους γιους του. Ο ιστορικός ισχυρίζεται επίσης ότι, προκειμένου να «προστατεύσει τα έσοδά του από τα νησιά, ο [Μίνωας] επιδίωξε, στον βαθμό που αυτό ήταν δυνατόν, να ‘’καθαρίσει’’ τη θάλασσα από τους πειρατές».

Η αντίληψη του Θουκυδίδη για την αρχαία Κρήτη ήταν αυτή μίας κυρίαρχης ναυτικής δύναμης, μίας «θαλασσοκρατορίας», άποψη που πιθανώς αντικατοπτρίζει τη δική του ανησυχία του για το ποιός θα είχε τον «πρώτο λόγο» στη θάλασσα στον καιρό του.

ΚΝΩΣΟΣ

Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΡΗΤΟΜΙΝΩΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Οι ανασκαφές:

Τα «μυθικά» μέχρι το 1873 ανάκτορα του βασιλιά Μίνωα, αποκαλύφθηκαν από έναν λησμονημένο ανασκαφέα, αν και πρωτοπόρο στα χρόνια του, τον Ηρακλειώτη Μίνωα Καλοκαιρινό. Η Κνωσός έμελλε να συνδεθεί με τον σερ Άρθουρ Έβανς και τη δική του ανασκαφή το 1900, ενώ ο Καλοκαιρινός ήξερε τους θησαυρούς, που κρύβονταν στο σπουδαίο Μινωικό παλάτι ήδη από το 1878. Ηρακλειώτης έμπορος και λόγιος αστός ήταν ο Καλοκαιρινός, ένας πνευματικός άνθρωπος, που λάτρευε την Αρχαία Ελλάδα και είχε μελετήσει από Στράβωνα μέχρι Όμηρο και Ηρόδοτο. Και ήταν πεπεισμένος πως το μυθικό παλάτι του αρχαίου Μίνωα υπήρχε, βάζοντας σκοπό ζωής να το φέρει στο φως.

Οι πρώτες ανασκαφές στην Κρήτη έγιναν από τον Μίνωα Καλοκαιρινό το 1878.

Ήταν ένας απλός λάτρης της Αρχαίας Ελλάδας με μεγάλο μεράκι και ακόμα μεγαλύτερο πείσμα που θα έφτασε να συνομιλεί με τους μεγαλύτερους αρχαιολόγους του καιρού του, με ονόματα σαν τον Σλίμαν και τον Έβανς, καθώς ήταν η δική του σκαπάνη αυτή, που είχε φέρει στο φως ένα μνημείο παγκόσμιας λάμψης και ακτινοβολίας.

Εικόνα από τις πρώτες ανασκαφές στην Κνωσό

 

Ο ίδιος σημειώνει: «Κατά τας ώρας της σχολής μου εμελέτων τους αρχαίους Έλληνας συγγραφείς και ιδίως τους εν τη βιβλιοθήκη του σοφού Κοραή υπαρχόντων… διακαιόμενος υπό του πόθου να αντλήσω τα προς διαφώτισιν της Αρχαίας Ιστορίας της Κρήτης, δι’ αν ανασκαφήν (εποιησάμην) της ιδίας της καθ’ Όμηρον μεγάλης πόλεως Κνωσού, βασιλείου του Μίνωος», γράφει και ξεκινά με προσωπικά έξοδα τις ανασκαφές εκεί, που θεωρούσε ότι υπήρχε το περίλαμπρο παλάτι.

Κι όμως, η σκαπάνη του φέρνει στο φως τις ανακτορικές αποθήκες, λαδιού και κρασιού των Μινωικών Ανακτόρων. Μετά θα έφερνε στο φως ακόμα και τον προθάλαμο της Αίθουσας του Θρόνου. Τα ευρήματα αποκαλύπτονται με τον σωρό και ένας αξιόλογος πολιτισμός αρχίζει να αναδύεται. Ο Χριστιανός Κρητικός πασάς απαγορεύει αμέσως τη συνέχιση των ανασκαφών, φοβούμενος όλα όσα ελπίζει ο Καλοκαιρινός να έρθουν με τη δημοσιοποίηση της ανακάλυψής του.

Ο ερασιτέχνης αρχαιολόγος στέλνει παρόλα αυτά δείγματα των ευρημάτων στα μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία, θέλοντας να κεντρίσει το ερευνητικό ενδιαφέρον της αρχαιολογικής κοινότητας, και τα καταφέρνει και με το παραπάνω. Ο διευθυντής του Οξφορδιανού Μουσείου, ο Άρθουρ Έβανς, δείχνει τον μεγαλύτερο εντυπωσιασμό και κατεβαίνει στην Κρήτη. Στην Κνωσό τον ξεναγεί ο ίδιος ο Καλοκαιρινός και από κοινού δουλεύουν για την άρση της απαγόρευσης.

Αποτυγχάνουν όμως και μάλιστα παταγωδώς. Η Κρήτη τελεί για άλλη μια φορά σε γενικό αναβρασμό και στις ταραχές του Ηρακλείου της 25ης Αυγούστου 1898, οι Τούρκοι δολοφονούν τον αδελφό και τον γιο του Καλοκαιρινού, φροντίζοντας να κάψουν και το σπίτι του, καταστρέφοντας έτσι όλα τα ευρήματα από το αρχαίο μνημείο.

Ο Μίνωας καταστρέφεται οικονομικά και απομένει να βλέπει το όραμά του να του το κλέβουν άλλοι. Η Κρήτη απελευθερώνεται το 1898 και ο Έβανς επανακάμπτει δριμύτερος, αποσπώντας την έγκριση της Κρητικής Εθνοσυνέλευσης για τη συνέχιση των ανασκαφών χωρίς τον μεγάλο οραματιστή και πρωτεργάτη στο πλευρό του.

Αφού αγόρασε την περιοχή της Αρχαίας Κνωσού και έφερε στο φως τα αξιοζήλευτα ευρήματα, που θα του χάριζαν τον τίτλο του «σερ», το πρώτο που κάνει είναι να εξαφανίσει τον Καλοκαιρινό από την όλη ιστορία. Ο Άγγλος αρχαιολόγος κράτησε τις «δάφνες» για τον εαυτό του και θα έπρεπε να περάσει ένας σχεδόν αιώνας για να συνειδητοποιήσει η αρχαιολογική κοινότητα και η διεθνής βιβλιογραφία τι είχε πραγματικά συμβεί.

Και θα έπρεπε να βρεθούν οι χειρόγραφοι χάρτες του Καλοκαιρινού από τα αρχαία ανάκτορα και τα υπομνήματά του στα Γαλλικά, αλλά και οι καταγραφές του έργου του από τον Αμερικανό πρόξενο στην Κρήτη, για να αναθεωρήσουν οι αρχαιολόγοι τα πώς και τα γιατί της διάσημης πλέον ανασκαφής.

Ακόμα και ο Σλίμαν ενδιαφέρθηκε να ασχοληθεί με την Κνωσό, θέλοντας να αγοράσει τον λόφο της Αρχαίας πόλης για λογαριασμό του, θεώρησε ωστόσο την τιμή εξωφρενική. Ένα από κείνα τα πιθάρια που βρήκε πάντως ο Καλοκαιρινός εκτίθεται πια στο Βρετανικό Μουσείο για να θυμίζει τον Κρητικό, που με προσωπικούς κόπους και χίλια βάσανα προσπάθησε να αποκαλύψει το Ελληνικό μεγαλείο της Αρχαιότητας, τον ίδιο τον Μινωικό πολιτισμό.

Οι ανασκαφές του Βρετανού Άρθουρ Έβανς (1900-1913 και 1922-1930), αποκάλυψαν ολόκληρο το Ανάκτορο της Κνωσού.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα καταδεικνύουν ότι κατά την τρίτη χιλιετία π.Χ. η Κρήτη ήταν το κέντρο ενός εκτεταμένου δικτύου εμπορικών συναλλαγών χαλκού από τις Κυκλάδες και κασσίτερου από τη Μικρά Ασία. Στη δεύτερη χιλιετία π.Χ. ξεκινά η ανέγερση των υπέροχων ανακτόρων και η κατασκευή των μεγάλων αστικών οικισμών κοντά σε λιμάνια. Πρόκειται για την περίοδο που είναι γνωστή ως Νεοανακτορική (1700-1490 π.Χ.) και η οποία σηματοδοτεί τη φάση της μέγιστης ακμής του Μινωικού πολιτισμού.

Ο αρχαιολογικός χώρος της Κνωσού καλύπτει περισσότερα από 20.000 τετραγωνικά μέτρα. Η πόλη αναπτύχθηκε σε μεγάλη έκταση και ο πληθυσμός της υπολογίστηκε από τον Έβανς γύρω στις 80.000 κατοίκους. Είναι χαρακτηριστικό ότι, πόλεις και ανάκτορα παρέμειναν ατείχιστα, επιβεβαιώνοντας τη λεγόμενη «Pax Minoica». Η καθημερινή ζωή ήταν απλή αλλά άνετη. Η εγχώρια οικονομία βασιζόταν κυρίως, στην αμπελουργία και την ελαιοκαλλιέργεια.

Επιδράσεις:

Η πολιτική και πολιτιστική επιρροή των Μινωιτών δεν αποτυπώνεται μόνο στις Κυκλάδες και τα Δωδεκάνησα, αλλά όπου έφτανε το εμπόριο των Κρητών. Η «μόδα» των Μινωιτών ήταν δημοφιλής στην Ανατολική Μεσόγειο. Η κεραμική και τα υφάσματα τους είχαν εξελιχθεί σε σύμβολο κύρους. Η παρουσία των εμπόρων Μινωιτών υποχρέωσε τις μακρινές νησιωτικές κοινότητες, με τις οποίες διατηρούσαν οικονομικές συναλλαγές να υιοθετήσουν έως και τα συστήματα μέτρησης βάρους και μήκους των Κρητών. Ίσως, η πιο σαφής απόδειξη της επιρροής τους ήταν η επίδραση του Μινωικού συστήματος γραφής στις γλώσσες μεταγενέστερων πολιτισμών. Η Γραμμική Α (ανακαλύφθηκε από τον Έβανς) θεωρείται πρόγονος της Γραμμικής Β, η οποία είναι Μυκηναϊκή. Το Ακρωτήρι της Θήρας αποτελεί επίσης, τεκμήριο των σχέσεων που διατηρούσε το νησί με τη Μινωική Κρήτη, καθώς οι ανασκαφές, που ξεκίνησαν πολύ αργότερα, τη δεκαετία του 1970, αποκάλυψαν εντυπωσιακές, ζωηρόχρωμες τοιχογραφίες, η τεχνοτροπία και η θεματική των οποίων παραπέμπουν είτε σε Μινωίτες, είτε σε ντόπιους καλλιτέχνες με βαθιές επιρροές από τον Μινωικό πολιτισμό.

Παρακμή:

Ο Μινωικός πολιτισμός παρήκμασε στα τέλη του 15ου αι. π.Χ., ωστόσο, η ακριβής αιτία παραμένει άγνωστη. Η πιο αποδεκτή υπόθεση εργασίας συνδέεται με την κοσμογονική έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας και τους σεισμούς που κατέστρεψαν πόλεις, οι οποίες βρίσκονταν κατά μήκος των Μινωικών εμπορικών οδών, γεγονός που επέφερε δραματικές οικονομικές επιπτώσεις.

Η έκρηξη του ηφαιστείου δεν έπληξε άμεσα τη ζωή στην Κρήτη,, που βρίσκεται σε απόσταση 70 μιλίων νοτίως της Θήρας, ωστόσο, οι καταστροφές ήταν μεγάλες. Οι συνέπειες της έκρηξης επηρέασαν γενιές ολόκληρες, ενώ η αρχαιολογική έρευνα αποκάλυψε στοιχεία εισβολής στα μέσα του 15ου αι. π.Χ. Ανάκτορα στην κεντρική και νότια Κρήτη καταστράφηκαν και οικισμοί εγκαταλείφθηκαν. Οι εισβολείς ανέτρεψαν την κυβέρνηση των Μινωιτών και πήραν τον έλεγχο του νησιού, γράφοντας τους τίτλους τέλους στην εποχή της κυριαρχίας των Κρητών.

Παρά το αιφνίδιο τέλος του Μινωικού πολιτισμού, η επιρροή του επιβίωσε. Η Μινωική παράδοση παρέμεινε ενεργή και μετά τις καταστροφές του 1500 π.Χ. Η κατάκτηση της Κνωσού από τους Μυκηναίους γύρω στο 1450 π.Χ. άνοιξε τον δρόμο για τη μετάδοση των λαμπρότερων Κρητομινωικών επιτευγμάτων στην ηπειρωτική Ελλάδα, ώστε να εκκινήσει μια ακόμη σελίδα τού Ελληνικού πολιτισμού.

Κοινωνική Οργάνωση του Κρητομινωικού πολιτισμού

Κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού αναπτύχθηκε στην Κρήτη ο Μινωικός πολιτισμός, που πήρε το όνομά του από τον βασιλέα της Κνωσού Μίνωα. Η αυτάρκεια της Κρήτης σε πρώτες ύλες, ποικιλία πετρωμάτων και ορυκτών σε συνδυασμό με την ευνοϊκή γεωγραφική της θέση, συνετέλεσαν στην πολιτιστική ανάπτυξη και ακμή. Πόλεις με καλά οργανωμένη διοίκηση, μνημειακή αρχιτεκτονική, τοιχογραφία και κεραμεική εξαιρετικής ποιότητας, έχουν εντοπιστεί σε ολόκληρο το νησί.

Πολύ νωρίς η μινωική κοινωνία έπαψε να στηρίζεται αποκλειστικά στην αγροτική παραγωγή, με συνέπεια να οδηγηθεί σε π ι ο σύνθετη κοινωνική οργάνωση. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται στην ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνίας. Περί το τέλος της 3ης χιλιετίας π.Χ. οι Μινωίτες εισάγουν χαλκό από την Κύπρο και κασσίτερο από τη Μ. Ασία, με αντάλλαγμα προϊόντα της εγχώριας παραγωγής. Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη της μεταλλουργίας, της κεραμικής και της μικροτεχνίας έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση του όγκου των εξαγωγών.

Η οικονομική δραστηριότητα είναι εξαιρετικά αναπτυγμένη σε όλα τα πεδία. Η γεωργία ακμάζει: παράγονται σε αφθονία σιτάρι και κριθάρι, όσπρια, κολοκυνθοειδή. Η ελιά, το αμπέλι, η συκιά, η χουρμαδιά, η κυδωνιά είναι ευρέως διαδεδομένα. Η κτηνοτροφία έχει την ίδια σπουδαιότητα με τη γεωργία: βόδια, αιγοπρόβατα και χοίροι, και ακόμη μελίσσια. Το κυνήγι και προπάντων το ψάρεμα συμπληρώνουν τα κτηνοτροφικά προϊόντα. Η βιοτεχνική δραστηριότητα ασκείται με επιτυχία τόσο στα ανακτορικά εργαστήρια όσο και στις πόλεις: στα Γουρνιά ανακαλύφθηκε ένας ολόκληρος βιοτεχνικός οικισμός με τα ελαιοτριβεία του, τα σιδηρουργεία του, τα ξυλουργεία του. Οι βιοτεχνίες υφασμάτων ακμάζουν αλλά οι πληροφορίες που έχουμε είναι πιο πολλές για τις βιοτεχνίες κεραμικής και προϊόντων τέχνης. Εμπορική δραστηριότητα αναπτύσσεται όχι μόνο με τις Κυκλάδες, αλλά και με την Αίγυπτο, Κύπρο, Συρία, Μ. Ασία, ελλαδικό χώρο. Τα Μινωικά αγγεία διαδίδονται σε όλη την ανατολική Μεσόγειο. Η γεωργία αποτελεί σημαντική οικονομική δραστηριότητα στη μινωική Κρήτη. Οι Μινωίτες φαίνεται να απολαμβάνουν τη ζωή όχι μόνο κατά τις εορταστικές εκδηλώσεις αλλά και στις καθημερινές τους ασχολίες.

Συνέπεια των εξελίξεων αυτών είναι η διαφοροποίηση της κοινωνικής σύνθεσης του πληθυσμού. Παράλληλα δηλαδή με τους γεωργούς και τους κτηνοτρόφους, εμφανίζονται τώρα οι νέες κοινωνικές ομάδες των εμπόρων, των ναυτικών και των ειδικευμένων τεχνιτών. Η οικονομική διαφοροποίηση και υπεροχή των νέων αυτών κοινωνικών ομάδων σε σχέση με τους αγρότες αποτυπώνεται στη διαφορά των παραλιακών σε σχέση με τους αγροτικούς οικισμούς.

Οι νέες οικονομικές συνθήκες και οι σχετικές ανάγκες έχουν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία πόλεων, τη συγκεντρωτική οργάνωση της διοίκησης και την εμφάνιση ανακτορικών κέντρων (Κνωσός, Φαιστός, Μάλια, Ζάκρος), τα οποία ελέγχουν όχι μόνο τη διοίκηση αλλά και, σε μεγάλο βαθμό, τη βιοτεχνική παραγωγή και το θαλάσσιο εμπόριο.

Οι εξελίξεις αυτές οδηγούν στη διαμόρφωση μιας ιεραρχημένης κοινωνίας στην κορυφή της οποίας βρίσκεται ο βασιλιάς, η οικογένειά του και οι ευγενείς. Οι έμποροι και οι ναυτικοί θα αποτελέσουν προοδευτικά την καινούρια αριστοκρατία, ενώ οι τεχνίτες συνιστούν το αμέσως κατώτερο κοινωνικό στρώμα. Οι αγρότες, παρόλο που είναι οι οικονομικά ασθενέστεροι, έχουν ένα ανεκτό επίπεδο διαβίωσης, το οποίο σταδιακά βελτιώνεται. Οικήματα της νεοανακτορικής περιόδου (1700-1450 π.Χ.) που έφεραν στο φως οι ανασκαφές υποδηλώνουν την εμφάνιση, κατά την εποχή αυτή, ισχυρών τοπικών αρχόντων με σημαντική οικονομική ισχύ και, προφανώς, κοινωνική θέση.

Προανακτορική περίοδος

Οι πρωιμότερες εκφάνσεις του Μινωικού πολιτισμού ανάγονται στην Πρωτομινωική περίοδο (3.000-2.000 π.Χ.), όταν κατοικούνται πολλές νέες θέσεις σε όλη την έκταση του νησιού και αρχίζουν να δημιουργούνται τοπικές παραδόσεις σε τέχνες όπως η λιθοτεχνία, η μεταλλοτεχνία, η σφραγιδογλυφία και η γραπτή κεραμική.

Από τα μέσα της περιόδου αυτής, ορισμένοι οικισμοί αρχίζουν να επεκτείνονται σημαντικά και αποκτούν στοιχεία πρώιμης αστικής οργάνωσης ενώ χτίζονται και οι πρώτοι μνημειώδεις τάφοι που χρησιμοποιούνται από μεγάλες οικογένειες ή ολόκληρες κοινότητες. Πάντως μέχρι το τέλος της περιόδου αυτής δεν υπάρχουν ενδείξεις κάποιου κεντρικού συστήματος διοίκησης και οι διάφοροι οικισμοί φαίνεται ότι αντιπροσωπεύουν αυτόνομες οντότητες.

Παλαιοανακτορική περίοδος

Στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ., σημειώνονται θεμελιώδεις αλλαγές στη Μινωική κοινωνία, που έμελλαν να επηρεάσουν βαθύτατα τους πολιτισμούς του Αιγαίου. Γύρω στο 2000-1900 π.Χ. αναγείρονται τα πρώτα ανάκτορα στην Κνωσό, τη Φαιστό, τα Μάλια και τη Ζάκρο, παρόμοια σε σχέδιο και κατασκευή με ανακτορικές εγκαταστάσεις στην περιοχή της Συρίας (Έμπλα, Μάρι). Τα μνημειακά αυτά συγκροτήματα αντικατοπτρίζουν την ύπαρξη στην Κρήτη αυστηρής κοινωνικής διαστρωμάτωσης και καλά οργανωμένης διοικητικής δομής, που αντίστοιχές τους είναι γνωστές μόνον από τις Αυτοκρατορίες της Εγγύς Ανατολής. Τα ευρήματα από τα ανάκτορα και τους τάφους της περιόδου επιβεβαιώνουν τις αυξανόμενες σχέσεις του νησιού με την Ανατολή και υποδηλώνουν τη σταδιακή ένταξη της Κρήτης σε ένα σύνθετο πλέγμα οικονομικών και πολιτικών σχέσεων, που καλύπτει την ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Η επαφή με τους μεγάλους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής και της Αιγύπτου οδήγησαν στην υιοθέτηση όχι μόνον συγκεκριμένων μεθόδων διοικητικής οργάνωσης, όπως η χρήση σφραγίδων και της γραφής για την τήρηση αρχείων (αρχικά με ένα σύστημα Ιδεογραμμάτων και στη συνέχεια με τη συλλαβική Γραμμική Α), αλλά επίσης λατρευτικών πρακτικών και νέων καλλιτεχνικών τάσεων, υλικών και τεχνικών κατεργασίας.

Τους επόμενους πέντε αιώνες, μεγάλες ποσότητες εξωτικών πρώτων υλών και αντικειμένων πολυτελείας από την Αίγυπτο, τη Συρία, τη Μεσοποταμία και τις νότιες ακτές της Μικράς Ασίας εισάγονται στα Μινωικά ανάκτορα, τα οποία εξελίσσονται σε πραγματικούς πυρήνες οικονομικής δραστηριότητας και καλλιτεχνικής παραγωγής.

Οι Μινωίτες χρησιμοποίησαν με φαντασία τα νέα υλικά και τις νέες τεχνικές για να αναπτύξουν άγνωστες έως τότε τέχνες και να τις προσαρμόσουν στις τοπικές παραδόσεις και την Αισθητική των Μινωιτών ηγεμόνων, δημιουργώντας τελικά ένα εντελώς διακριτό Μινωικό πολιτιστικό ιδίωμα.

 

Νεοανακτορική περίοδος

Γύρω στο 1700 π.Χ., τα Μινωικά ανάκτορα καταστρέφονται από σεισμούς και γρήγορα ανακατασκευάζονται με ακόμη πιο μνημειώδη τρόπο. Η λεγόμενη «Νεοανακτορική» περίοδος είναι η περίοδος μέγιστης ακμής του Μινωικού πολιτισμού. Οι επαφές με την Ανατολή γίνονται στενότερες και φαίνεται ότι αποκτούν εντονότερα πολιτικό χαρακτήρα (οι Κεφτιού –όπως αποκαλούνται οι Κρήτες στα αιγυπτιακά– εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε ανατολικά κείμενα και αιγυπτιακές τοιχογραφίες από το 1700 π.Χ. και εξής). Τα ανατολικά προϊόντα φθάνουν τώρα όχι μόνον στα ανάκτορα αλλά και στους μεγάλους αστικούς οικισμούς που αναπτύσσονται κοντά σε λιμάνια όπως το Παλαίκαστρο, τα Γουρνιά, ο Μόχλος και η Τύλισσος.

Στην ενδοχώρα του νησιού χτίζονται μεγάλες αγροικίες («βίλες»), που λειτουργούν μάλλον ως περιφερειακά κέντρα συλλογής της αγροτικής παραγωγής και αναδιανομής αγαθών. Η Μινωική τέχνη φθάνει στο απόγειο της ακμής της: νωπογραφίες με έντονα χρώματα κοσμούν τα ανάκτορα και άλλα σημαντικά οικοδομήματα, ενώ στους χώρους λατρείας και ταφής γίνεται συστηματική χρήση περίτεχνων αντικειμένων από μέταλλα, ημιπολύτιμους λίθους, υαλόμαζα, φαγεντιανή και ελεφαντόδοντο.

Την περίοδο αυτή, η Κρήτη ασκεί έντονη πολιτική και πολιτιστική επιρροή σε ολόκληρο το Αιγαίο. Οι κυκλαδικοί οικισμοί του 16ου και 15ου αι. π.Χ. έχουν τόσο έντονα μινωικά χαρακτηριστικά ώστε κάποιοι ερευνητές τα θεωρούν μινωικές αποικίες (οι περισσότεροι, πάντως, αντιτίθενται σε αυτήν την άποψη). Στην ηπειρωτική Ελλάδα, αναπτύσσεται την ίδια περίοδο ο Μυκηναϊκός Πολιτισμός, ο οποίος υιοθετεί όλες σχεδόν τις κατακτήσεις της μινωικής τέχνης.

Η μινωική κυριαρχία, ωστόσο, έμελλε να σταματήσει βίαια γύρω στο 1500 π.Χ., όταν καταστράφηκαν σχεδόν ταυτόχρονα από σεισμούς τα περισσότερα ανάκτορα και πόλεις της Κρήτης, χωρίς ποτέ να μπορέσουν να ανακάμψουν πραγματικά. Οι λόγοι της καταστροφής δεν είναι ξεκάθαροι. Οι επιπτώσεις της κοσμογονικής έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας λίγες δεκαετίες νωρίτερα ήταν πιθανότατα ένας από αυτούς. Ωστόσο, η κατάρρευση του μινωικού ανακτορικού συστήματος αποτελεί ένα εξαιρετικά σύνθετο φαινόμενο για το οποίο πιθανότατα ευθύνονται περισσότεροι από ένας παράγοντας (π.χ. πιθανές πιέσεις από τα αναπτυσσόμενα μυκηναϊκά κέντρα, καθώς και η εξάντληση των ορίων της ίδιας της μινωικής οικονομίας, της μοναδικής ανακτορικής οικονομίας που λειτούργησε ποτέ αυτόνομα σε ένα νησί).

 

Τελική Ανακτορική και Μετανακτορική περίοδος

Η Μινωική παράδοση, πάντως, παρέμεινε ζωντανή και μετά τις καταστροφές του 1.500 π.Χ. Μάλιστα, η κατάκτηση της Κνωσού από τους Μυκηναίους γύρω στο 1450 π.Χ. άνοιξε τον δρόμο για τη μετάδοση των λαμπρότερων κρητικών επιτευγμάτων στην ηπειρωτική Ελλάδα: της ανακτορικής αρχιτεκτονικής, της γραφής (στη μορφή της Γραμμική Β) και της θρησκευτικής εικονογραφίας (μέσω των νωπογραφιών και των σφραγιδολίθων).

 Στις αρχές του 14ου αι. π.Χ., ωστόσο, καταστρέφεται οριστικά και το ανάκτορο της Κνωσού και τότε φαίνεται ότι η Κρήτη διασπάται πολιτικά σε μικρότερες οντότητες, με κέντρα που θα συνεχίσουν να ακμάζουν και σε μεταγενέστερες περιόδους, όπως η Κυδωνία (Χανιά), ο Κομμός αλλά και η ίδια η Κνωσός. Σχεδόν την ίδια περίοδο εμφανίζονται τα πρώτα μυκηναϊκά ανάκτορα στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Κατά τους δύο επόμενους αιώνες, η έντονη οικονομική δραστηριότητα των Μυκηναίων, που υποκατέστησαν τους Μινωίτες στη διεξαγωγή εμπορίου εντός του αιγαιακού χώρου και αύξησαν τις επαφές με την ανατολική και τη δυτική Μεσόγειο, έδωσε νέα πνοή στις κοινωνίες του Αιγαίου, επιτρέποντας και στην Κρήτη να συνεχίσει να ευημερεί, αν και χωρίς τον δυναμισμό και τη δημιουργικότητα παλαιότερων περιόδων.

Γύρω στο 1200 π.Χ., ωστόσο, η γενική κατάρρευση των πολιτικών και οικονομικών θεσμών σε ολόκληρη τη λεκάνη της ανατολικής Μεσογείου και την Εγγύς Ανατολή επηρέασε και την Κρήτη. Υπάρχουν ενδείξεις για την άφιξη Μυκηναίων μεταναστών στο νησί, ενώ πολλοί παράκτιοι οικισμοί εγκαταλείφθηκαν και μεγάλο μέρος του πληθυσμού κατέφυγε σε δυσπρόσιτες θέσεις σε κορυφές βουνών –ιδιαίτερα στο ανατολικό τμήμα του νησιού– που προφανώς παρείχαν ασφάλεια από επιδρομείς και πειρατές.

Αρκετά μινωικά στοιχεία –ιδιαίτερα στη θρησκεία και τα ταφικά έθιμα– επιβίωσαν κατά τη διάρκεια του 12ου αι. π.Χ., ίσως δε και αργότερα. Ωστόσο, ο μινωικός πολιτισμός ως ένα ολοκληρωμένο σύστημα κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης, εθίμων και τεχνών, παρακμάζει μέχρι τα τέλη του 12ου αι. π.Χ. και η Κρήτη μπαίνει σε μια μακρά διαδικασία μετάβασης προς μια νέα πραγματικότητα που χαρακτηρίζει την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου.

 

Η θέση της γυναίκας στον Μινωικό πολιτισμό:

Στον Μινωικό πολιτισμό οι γυναίκες έπαιρναν μέρος σ’ όλες τις δημόσιες εκδηλώσεις ως χειραφετημένες γυναίκες. Συμμετείχανε και συμπράττανε στα ταυροκαθάψια και έπαιρναν ενεργό μέρος στο κυνήγι, όπως μαρτυρούν οι τοιχογραφίες, οι σφραγιδόλιθοι και άλλοι λίθοι με εγχάρακτες εικόνες.

ταυροκαθάψια ήταν ένα είδος αναίμακτης ταυροπαιδιάς αλλά και επικίνδυνο αγώνισμα, που απαιτούσε σωματική δύναμη, ψυχικό σθένος, επιδεξιότητα και ευλυγισία. Σ’ αυτό έπαιρναν μέρος καλά γυμνασμένοι νέοι και νέες. Aλλά και στις άλλες εκδηλώσεις της ειρηνικής κοινωνικής ζωής, όπως είναι οι πομπές, τα πανηγύρια, οι χοροί και υποδοχές, πρωτεύουσα επίσης θέση κατείχε η γυναίκα. Δεν ήταν κατώτερη από τον άνδρα, όπως συνέβαινε σε άλλους σύγχρονους γειτονικούς ή και άλλους λαούς.

Kάθε είδους εκδήλωση, που έχει πνευματικό ή καλλιτεχνικό χαρακτήρα εμπνέεται από τη μεγάλη Μινωική θεά,τη ΔΑ-ΜΑ ,τη Μάνα Γη [δα=γη, μα=μητηρ, (εξ ου δαματερ=Δημητρα,)] που κυριαρχεί στο Σύμπαν και επηρεάζει την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Σ’ αυτή προσφέρουν καρπούς δέντρων, λουλούδια και άλλα είδη αντιπροσωπευτικά της πίστης και του σεβασμού τους προς αυτή. Είναι η Θεά που παριστάνεται συνήθως ως η Θεά των Φιδιών. «Στη Mεσόγειο», γράφει η Era Cantarella, «είχε επικρατήσει η λατρεία μιας θηλυκής θεότητας, μητέρας και πηγής ζωής, που την εικόνα της μας δίνουν οι Μινωικές αναπαραστάσεις, άλλοτε με δυο αρπακτικά ζώα στα πλάγιά της ή με δυο φίδια στα ανυψωμένα της χέρια.
Άλλοτε την παριστάνουν σε ένα ιερό πλοίο ως θεότητα τόσο της γης όσο και της θάλασσας...Mια γυναίκα (Πότνια) παντοδύναμη, σύμβολο της γυναικείας δύναμης και δημιουργίας. Πάνω σ’ αυτό βασίζονται οι εικασίες όσων υποστηρίζουν ότι υπήρξε μια μητροκρατική περίοδος στη Mεσόγειο και ιδιαίτερα στην Kρήτη κατά τη Μινωική περίοδο.

Η Jacqetta Hawkes, που ασχολήθηκε με την Kρήτη και τον πολιτισμό της, γράφει: «Στην Kρήτη, όπου οι ηγεμόνες ήταν ιερά πρόσωπα, που ζούσαν σε θαυμάσια ανάκτορα και ήταν υπεύθυνα για τον πλούτο και την εξουσία, δεν υπήρχε ίχνος από αυτές τις εκδηλώσεις αρσενικού εγωισμού και αλόγιστης σκληρότητας». H απουσία σκηνών μάχης, που ήταν σχεδόν οικουμενικές την εποχή εκείνη, κάνει την ίδια επίσης να γράψει: «…είναι ένας από τους λόγους που μας βοηθά να υποθέσουμε πως οι κάποιοι από τους κατόχους των Μινωικών θρόνων μπορεί να ήταν βασίλισσες».

(H ειδικευμένη επίσης στους πολιτισμούς αρχαιολόγος Pούμπι Pόχλιτς-Λίβιτ βλέποντας την Kρήτη από φεμινιστική σκοπιά, εκφράζει τη άποψη ότι δεν βρέθηκε καμιά παράσταση βασιλιά ή κυρίαρχου αρσενικού θεού. H ιδιότητα του «νεαρού πρίγκιπα» ή «ιερέα βασιλιά» αποδόθηκε από τους σύγχρονους αρχαιολόγους.
Παρατηρεί επίσης ότι η έλλειψη «αρσενικής βίας» και καταστροφικής πολεμικής δύναμης από την τέχνη βεβαιώνει μια κοινωνία, όπου «η ειρήνη διήρκεσε 1500 χρόνια, στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό σε μια εποχή διαρκών πολέμων».)

Η ΘΕΑ ΤΩΝ ΦΙΔΙΩΝ

H μουσική και ο χορός, που αποτελούσαν αναπόσπαστα συνοδευτικά στοιχεία της θρησκευτικής λατρείας, ήταν αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση. Στους χορούς, τις τελετές και τις μαγικές τελετουργίες, οι γυναίκες προσπαθούν «σεβίζουσαι, δεόμεναι, χορεύουσαι, θύουσαι» να προκαλέσουν την Επιφάνεια της θεότητας.

Aνεξάρτητα αν οι εκδηλώσεις αυτές λειτουργούσαν σε ατομική ή ομαδική βάση, δεν ήταν εκδηλώσεις, που ικανοποιούσαν τον ψυχικό τους κόσμο. Δεν αποτελούσαν μορφή διασκέδασης και ψυχαγωγίας. Ήταν σύμψυχα στοιχεία, άρρηκτα δεμένα και ταυτόσημα με τη θρησκεία. Έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην επιτέλεση των ιερών πράξεων.

Ήταν κυρίαρχα στοιχεία των λατρευτικών εκδηλώσεων που είχαν προσανατολισμό τη Mεγάλη Mητέρα Θεά, που ένωνε όλες τις πόλεις της Kρήτης. Oι συγγραφείς μάλιστα αναφέρουν πως οι Kρήτες όχι μόνο δημιούργησαν δική τους θρησκεία, αλλά ήταν οι πρώτοι που καθιέρωσαν τη θεία λατρεία και τη δίδαξαν στους άλλους.

H ποδήρης στολή της γυναίκας, η λεγόμενη «θηλυστολία», επηρέασε την ιερατική αμφίεση του κάθε μορφής ιερατείου ώς και στις μέρες μας ακόμα.

Tα δικαιώματα της γυναίκας στη μινωική Kρήτη, η κοινωνική απελευθέρωση και ο σπουδαίος λατρευτικός και οικογενειακός της ρόλος, έδωσαν αφορμή σε πολλούς ιστορικούς να χαρακτηρίσουν μητριαρχική την κοινωνία της Kρήτης. O Πλάτωνας στην Πολιτεία του αναφέρει ότι οι Kρήτες αποκαλούσαν την πατρίδα μητρίδα, γη των μητέρων: «Tήν Πατρίδα… τήν πάλαι φίλην μητρίδα τε, Kρέτες φασίν». Oι απόψεις του Πλούταρχου και του Aιλιανού ήταν ταυτόσημες. Aναφέρουν μάλιστα, ότι διάφοροι λαοί όπως οι Kάρρες και οι Λύκιοι, που θεωρούνταν συγγενείς των Mινωιτών είχαν κληρονομήσει και εφάρμοζαν το μητριαρχικό σύστημα.

H πρωτοκαθεδρία της γυναίκας στη λατρεία, δεν προεξοφλεί βέβαια και τη μητριαρχία. H υπεροχή αυτή της γυναίκας στο λατρευτικό τομέα δεν προδικάζει επίσης την ανάλογη υπεροχή της και στους άλλους τομείς της κοινωνικής ζωής. Σύγχρονοι μάλιστα ερευνητές υποστηρίζουν ότι αν ίσχυε αυτό, θα πρέπει να κάλυπτε κάποια συγκεκριμένη εποχή, όπως την εποχή του Πλάτωνα, δηλαδή τα μέσα του 4ου π.X. αιώνα. Aμφισβητήθηκε ακόμα τελευταία και η ύπαρξη μιας μόνο θεότητας μητέρας ως κυρίαρχης θεότητας. Eνισχύεται μάλιστα η άποψη ότι το θρησκευτικό πιστεύω των Μινωιτών εδραζόταν σ’ ένα πλατύτερο πάνθεο θεοτήτων.

O Pέινολντ Xίγκινς συνοψίζοντας τη μορφή της Kρητικής ζωής γράφει: «H θρησκεία ήταν για τους Kρητικούς μια ευχάριστη υπόθεση και οι τελετές γίνονταν σε ανάκτορα και ιερά ή σε υπαίθρια τεμένη στις κορυφές των βουνών και τα ιερά σπήλαια… H θρησκεία τους ήταν στενά δεμένη με την ψυχαγωγία τους. Πρώτα σε σημασία ήταν τα αθλήματα με ταύρους, που γίνονταν ίσως στις κεντρικές αυλές των ανακτόρων. Nεαροί άντρες και νεαρές γυναίκες, χωρισμένοι σε ομάδες, άρπαζαν με τη σειρά τα κέρατα ενός ορμητικού ταύρου και πηδούσαν πάνω από την πλάτη του».

Aλλά η γυναίκα της Kρήτης, πέρα από τα θρησκευτικά της καθήκοντα και τις κοινωνικές της υποχρεώσεις, υπηρετεί την οικογένεια και τον υψηλό διαιωνιστικό της ρόλο. Mε τη γέννηση και την παιδοτροφία είναι συνδυασμένη η μετάδοση γνώσεων στην κόρη γύρω από το νοικοκυριό, το μαγείρεμα, την καθαριότητα του σπιτιού, την επεξεργασία και χρήση των βοτάνων, τους εξορκισμούς και τα γητέματα. Φρόντιζαν ακόμα να προστατεύουν τα παιδιά τους από τις δυνάμεις του σκότους με διάφορα φυλακτά και αποτρεπτικά του κακού. Έδιναν τέλος τις απαραίτητες μητρικές συμβουλές, προετοιμάζοντας έτσι την ωρίμαση της κόρης.

Oι γυναίκες ήταν πρόσωπα χωρίς κοινωνικές προκαταλήψεις, που να τις εμποδίζουν να συμμετέχουν στις διάφορες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. H αναγνώριση αυτή που τις καταξίωνε κοινωνικά, τις βοηθούσε να κατακτήσουν υψηλά δημόσια αξιώματα, όπως είναι το αξίωμα της βασίλισσας. Ξένοιαστες και μακριά από τέτοιες θεοκρατικές αντιλήψεις, οι γυναίκες της μινωικής εποχής απολάμβαναν την ομορφιά της φύσης, τον ήλιο, τα φωτεινά χρώματα και το γλυκό μεσογειακό κλίμα
Aπό τις τοιχογραφίες και το μεγάλο αριθμό ειδωλίων που βρέθηκαν με τη ζωντάνια και αμεσότητα που κουβαλούν, μας μεταφέρουν στην τότε εποχή και προσεγγίζουμε οπτικά την ενδυμασία, τα κοσμήματα και την πλούσια γυναικεία κόμμωση. Eίναι εξακριβωμένο ότι οι γυναίκες έβαφαν τα χείλη τους, τα νύχια των χεριών και των ποδιών, χρησιμοποιούσαν αρώματα, φορούσαν καπέλα και ψηλά τακούνια. Οι αντιλήψεις αυτές, που εξέπεμπαν τη «Χαρά της ζωής», κράτησαν για πολλούς αιώνες. H μεταστροφή και ο νέος προσανατολισμός σημειώνονται μετά την κυριαρχία των Aχαιών στην Kρήτη, που υπολογίζεται ότι επισυνέβη γύρω στο 1450 π.X.

Μινωική Τέχνη

Η λεπτότητα της Μινωικής τέχνης αντικατοπτρίζεται σε κάθε δημιουργία του Μεσομινωικού (2000-1600 π.Χ.) και Υστερομινωικού (1600-1100 π.Χ.) πολιτισμού: χρυσά κοσμήματα, αργυρά και χάλκινα αγγεία, σφραγιδόλιθους, χάλκινα όπλα, λίθινα σκεύη, αντικείμενα από ελεφαντόδοντο, φαγεντιανή και υαλόμαζα, διακοσμημένη κεραμική.

Οι επαφές με την Ανατολή άσκησαν σαφείς επιρροές και στη θρησκευτική λατρεία. Οι Μινωίτες, βέβαια, δεν υιοθέτησαν νέες θρησκευτικές πεποιθήσεις αλλά τα μέσα αναπαράστασης των δικών τους θρησκευτικών συμβόλων.

Από τα Μινωικά θρησκευτικά σύμβολα ο διπλούς πέλεκυς είναι το κυριότερο και είναι γνωστότατο, όπως ο σταυρός στον χριστιανισμό, αν και οι περισσότεροι από τους ερευνητές του Μινωικού Πολιτισμού θεωρούν τον πέλεκυ κάτι περισσότερο από σύμβολο, τον θεωρούν ενσάρκωση της ίδιας της Θεότητας. Ο διπλούς πέλεκυς είναι έμβλημα των Ουρανίων θεών, σύμβολο δύναμης και κατανίκησης του λάθους. Αντιπροσωπεύει την ιερή ένωση του Ουράνιου θεού και της Γήινης θεάς, σύμβολο ιερογαμίας.

ΛΑΒΡΥΣ

 Ένας διπλούς πέλεκυς (λάβρυς, όπως τον έλεγαν οι Λυδοί, φύλο ελληνικής καταγωγής) από την Κρήτη (του 1500 π.Χ.), μεγέθους 9 Χ 8,3 εκατ., ευρίσκεται και εκτίθεται στο Μουσείο της Βοστώνης των ΗΠΑ. Στο αριστερό σκέλος του πέλεκυ υπάρχει μια αφιερωματική επιγραφή. Ο δρ.Μ.Τσικριτζής την διάβασε:Γράφει in-da-ma-te, που σημαίνει στην γη μητέρα. Κάτι που σημαίνει ότι εδώ και 3.500 χρόνια (τουλάχιστον) οι Έλληνες, λένε με το ίδιο όνομα την γαία/γη (δα > δάπεδο, Δαμάτερ/Δήμητρα η θεά της γεωργίας/γαίας/γης, κλπ.), καθώς και με το ίδιο όνομα την μητέρα (< mate > μήτηρ, ρίζα που διατηρήθηκε και σε όλες τις διαλέκτους που γέννησε η ελληνική γλώσσα: mater, mather, muter.

ΚΑΛΑΘΟΣ ΜΕ ΔΙΠΛΟΥΣ ΠΕΛΕΚΕΙΣ

Ο Μινωικός κάλαθος με διπλούς πελέκεις είναι αρχαιολογικό εύρημα από την περιοχή της Ψείρας. Βρέθηκε στις αρχαιολογικές ανασκαφές του 1906 και φιλοξενείται σήμερα στο αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου Είναι πήλινο αγγείο σε καλαθόμορφο σχήμα, διακοσμημένο με διπλούς πελέκεις, οι οποίοι είναι ζωγραφισμένοι σε τέσσερις ζώνες που περιβάλλουν όλο το αγγείο. Το στόμιο είναι συμπιεσμένο, έτσι ώστε οι δύο λαβές να βρίσκονται αντικριστά. Το αγγείο διατηρείται ολόκληρο και σε καλή κατάσταση, ενώ ήταν σπασμένο και ανασυγκολλήθηκε. Το σχήμα και ο διάκοσμος διαφέρουν από τον τοπικό ρυθμό των αγγείων του ισθμού της Ιεράπετρας, ενώ παρουσιάζουν όμοια χαρακτηριστικά με ένα εύρημα από την Γουρνιά. Πιθανώς χρησίμευε σε θρησκευτικές τελετουργίες. Χαρακτηριστικό του ευρήματος είναι ότι το είδος αυτό συναντάται πάντα μαζί με άλλα όμοια αγγεία, γι΄αυτό πιστεύεται ότι ανήκε στα σκεύη του ιερέα, και ότι τα είχε τοποθετημένα στο σπίτι του. Βρέθηκε μαζί με άλλα δύο αγγεία της ίδιας εποχής. Ανάγεται στην Ύστερη Μινωική (ΥΜ Ι), ή Νεοανακτορική περίοδο.

ΓΡΥΠΑΣ

Αρκετά από τα μυθικά πλάσματα που απεικονίζονται στη Μινωική τέχνη και φαίνεται να σχετίζονται με τη θρησκεία (π.χ. ο γρύπας) έχουν τις ρίζες τους στην μικρασιατική παράδοση, ενώ η συχνή απεικόνιση ζώων, που προφανώς ήταν ξένα στο κρητικό περιβάλλον (π.χ. λιοντάρια, πίθηκοι) υποδηλώνουν περαιτέρω επιρροές από την Ανατολή.

Τελετουργικά αγγεία με μακρά παράδοση στην Εγγύς Ανατολή, όπως τα ρυτά και οι τρίτωνες, άρχισαν να χρησιμοποιούνται στα μινωικά ιερά μαζί με ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια κρητικής παράδοσης. Το κατεξοχήν σύμβολο της Μινωικής θρησκείας, ο ταύρος, είχε παρόμοια χρήση σχεδόν σε κάθε πολιτισμό της ανατολικής Μεσογείου ενώ κάποιοι ερευνητές διακρίνουν ανατολικές επιρροές ακόμη και στις σημαντικότερες θεότητες των Μινωιτών, τη θεά με τα υψωμένα χέρια,τη «θεά των όφεων».

Στην Παλαιοανακτορική περίοδο εμφανίζεται και η μεγάλη ζωγραφική στην Κρήτη με τη μορφή των τοιχογραφιών. Πολλές λεπτομέρειες και κοινές καλλιτεχνικές συμβάσεις υποδεικνύουν την Αίγυπτο ως την πλέον αρχική πιθανή πηγή έμπνευσης, αν και τόσο η τεχνική όσο και η αισθητική της Μινωικής ζωγραφικής έχουν ένα εντελώς διακριτό χαρακτήρα. Θεωρείται μάλιστα ότι η τεχνική της νωπογραφίας (fresco) ήταν μια Μινωική επινόηση του 17ου αι. π.Χ. που μεταδόθηκε αργότερα και στην Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή.

Καμαραϊκά Αγγεία

Η Κεραμική της Μεσομινωικής περιόδου, διακρίνεται για την πολύχρωμη διακόσμησή της και την υψηλή καλλιτεχνική της ποιότητα. Παραγόταν προφανώς σε ανακτορικά εργαστήρια (κυρίως στην Κνωσό και τη Φαιστό) και εξαγόταν στην Αίγυπτο και τη Συροπαλαιστίνη. Το επίθετο "καμαραϊκός" προέρχεται από τον τόπο εύρεσης της πρώτης μεγάλης ομάδας αυτών των αγγείων στην Κρήτη, το σπήλαιο των Καμαρών στις νότιες παρυφές του Ψηλορείτη. 

Ρυτά Αγγεία

Τα ρυτά είναι τα αγγεία στα οποία οι Μινωίτες έβαζαν υγρά και είχαν στο πάνω μέρος τους μία οπή για να χύνεται το υγρό Ήταν μεγάλα με κεφαλή ζώου και τα χρησιμοποιούσαν σε τελετές. 

Σφραγιδόλιθοι

Σφραγιδόλιθος ονομάζεται συνήθως πολύτιμος λίθος μικρού σχήματος που φέρεται σε δακτυλίδι ή αυτόνομα ως σφραγίδα. Ο σφραγιδόλιθος φέρει κυρίως έγγλυφες, και σπάνια ανάγλυφες, παραστάσεις με σύμβολα ή γράμματα και χρησιμοποιούνταν για τη σφράγιση επιστολών ή διαταγμάτων.

Οι σφραγιδόλιθοι επινοήθηκαν για ασφάλεια και τα ποικίλα σχέδια παρείχαν ένα έμβλημα προσωπικού προσδιορισμού. Στη διαμόρφωση των σκηνών που απεικονίζονται υπάρχουν στοιχεία χρήσης των ενισχυμένων γυαλιών για χάραξη. Ποικίλα υλικά χρησιμοποιήθηκαν, συμπεριλαμβανομένου του ελεφαντόδοντου και του κόκαλου. Μετά από το 1600 π.Χ., οι πολύτιμες και ημιπολύτιμες πέτρες αντικαταστάθηκαν, για τους πλούσιους πολίτες, από δαχτυλίδια πολύτιμων μετάλλων. 

Εντυπωσιακά θέματα από τον κόσμο της φύσης, της θάλασσας και της λατρευτική ζωή χαράσσονται με πολλές λεπτομέρειες στην επιφάνεια σκληρών ημιπολύτιμων λίθων. Συχνά παραστάσεις χαράσσονται σε χρυσά δαχτυλίδια που χρησιμοποιούνται σαν σφραγίδες.

Μεταλλοτεχνία

Η μεταλλοτεχνία της περιόδου έδωσε πάρα πολλά ειδώλια ζώων και λατρευτών που παριστάνονται πολύ δυναμικά σε στάση προσευχής και φέρουν περίτεχνες κομμώσεις και φορέματα.

Εκτός όμως από την κατασκευή ειδωλίων, μεγάλη υπήρξε και η ανάπτυξη της κατασκευής χάλκινων σκευών, αγγείων και εργαλείων, όπως μεγάλα πριόνια και αξίνες, καθώς και όπλα για κυνήγι και τελετουργίες.

Τα πιο εντυπωσιακά δείγματα μεταλλοτεχνίας αποτελούν όμως τα προϊόντα της χρυσοχοΐας. Η ποικιλία τους γίνεται μεγαλύτερη και η τεχνική κατασκευής φτάνει σε αξεπέραστο σημείο. Τα περιδέραια κατασκευάζονται από ψήφους που παριστάνουν άνθη, φυτά και μικρά ζώα και οι καρφίτσες των μαλλιών ανοίγουν συχνά σε κάλυκες ή στεφάνια λουλουδιών. 

Κεραμική

 Στην Κεραμική, τα σχήματα των Μεσομινωικών χρόνων συνεχίζονται και στην Υστερομινωική περίοδο. Έτσι συνηθισμένες είναι οι τσαγιέρες, οι πρόχοι, τα σφαιρικά και κωνικά κύπελλα και οι αμφορείς. Υπάρχουν επιπλέον αγγεία για ειδικές χρήσεις όπως κωνικά, σφαιρικά και ζωόμορφα ρυτά, ανθοδοχεία και θυμιατήρια. Τα αγγεία έχουν λεπτά τοιχώματα, όχι όμως σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορούν να συγκριθούν με τα Καμαραϊκά της προηγούμενης περιόδου.
Η διακόσμηση της επιφάνειας παρουσιάζει αυτή την περίοδο μεγάλη διαφοροποίηση από την προηγούμενη. Η πολυχρωμία του καμαραϊκού ρυθμού σιγά-σιγά εγκαταλείπεται και επικρατεί τελικά η χρήση σκοτεινού χρώματος σε ανοικτό βάθος.

Τα θέματα είναι φυτικά, όλων των ειδών τα άνθη και φυτά πλαισιώνονται από τόξα, πλέγματα και σπείρες ή βρίσκονται ελεύθερα στον χώρο. Ο ρυθμός αυτός εξαιτίας της μεγάλης αγάπης των μινωιτών να χρησιμοποιούν θέματα από την φύση για τη διακόσμηση των αγγείων, ονομάστηκε 'φυτικός'. Στη συνέχεια το θεματολόγιο αυξάνεται και περιλαμβάνει στοιχεία από τον κόσμο του βυθού. Πρόκειται για το θαλασσινό ρυθμό που αποδίδει με φυσικό τρόπο χταπόδια, ναυτίλους, αστερίες, κοράλλια, σφουγγάρια και άλλα πλάσματα της θάλασσας.

Τόσο μεγάλη ήταν η ζήτηση των Κρητικών αγγείων στις ακτές του Αιγαίου, ώστε στην Υστερομινωική εποχή η κατασκευή τους έγινε αληθινή βιομηχανία και άπειρα προϊόντα της έφτασαν στην Αίγυπτο, τη Συρία και την Ελλάδα, όπου και βρέθηκαν στις ανασκαφές.

 

Λιθογλυφία και πλαστική

Στη λιθογλυφία, με την τελειοποίηση της τεχνικής της λάξευσης της σκληρής πέτρας, οι λιθοξόοι χρησιμοποιούν φλεβωτά πετρώματα τα οποία μετασχηματίζουν σε ποικίλα σπονδικά αγγεία και οικιακά σκεύη. Πολλές φορές τα αγγεία κατασκευάζονται όχι ολόκληρα αλλά σε κομμάτια, χωριστά επεξεργασμένα, τα οποία ενώνονται στη συνέχεια με ειδικούς τένοντες, εσωτερικά μεταλλικά στελέχη, ακόμα και ειδικές κόλλες που δεν άφηναν να διαφεύγει το υγρό περιεχόμενο.
Στην πλαστική χρησιμοποιούνται ποικίλες πέτρες, αλλά και άλλα υλικά όπως το ελεφαντόδοντο και η φαγεντιανή. Με αυτά τα υλικά που είναι πιο ευκολοδούλευτα οι καλλιτέχνες αποδίδουν καλύτερα τις μορφές, τα ενδύματα και τις κομμώσεις. 

Ζωγραφική

Η Μινωική ζωγραφική, ήταν η πρώτη σημαντική περίοδος της ζωγραφικής στην Ελλάδα. Συνδέεται με την αρχιτεκτονικήτων ανακτόρων και χαρακτηρίζεται από τα χαρούμενα χρώματα, την φυσιοκρατία και την λεπτότητα στην απόδοση των μορφών.

Στις τοιχογραφίες που αποτελούν τη μεγάλη τέχνη της περιόδου, οι Μινωίτες καλλιτέχνες εκφράζουν την κλίση τους προς τη φύση και τα χαριτωμένα στοιχεία της.

Η τοιχογραφία έχει καθαρά διακοσμητικό χαρακτήρα και υπηρετεί την αρχιτεκτονική και την θρησκεία με τις οποίες έχει στενή σύνδεση. Τα θέματα που κυριαρχούν είναι καθαρά διακοσμητικά, αν και υπάρχουν και πολλά παραστατικά θέματα. Η τεχνική της κατασκευής των τοιχογραφιών δείχνει τη μεγάλη και μακρόχρονη 3εμπειρία στην προετοιμασία και δημιουργία κονιαμάτων από πηλό στην αρχή (Βασιλική, Μύρτος) και ασβεστοκονιαμάτων αργότερα.

 Έτσι περιγράφει ο S. Hood την τεχνική της κατασκευής των τοιχογραφιών στο βιβλίο του, Η Τέχνη στην Προϊστορική Ελλάδα, σελ. 101-106: «Όταν έγιναν οι πρώτες τεχνικές μελέτες για τις τοιχογραφίες της Κνωσού και της Τίρυνθος, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ήταν πραγματικές νωπογραφίες, όπως το buon fresco της Ιταλικής Αναγεννήσεως. Τούτο σημαίνει ότι η τελική επίστρωση του κονιάματος απλωνόταν κατά τμήματα, σύμφωνα με την πρόοδο της εργασίας και ότι οι παραστάσεις γραφόταν αμέσως επάνω του, ενόσω ακόμη ήταν υγρό, έτσι δε το χρώμα βυθιζόταν στο κονίαμα και εσταθεροποιείτο».

Τα χρώματα των τοιχογραφιών είναι ανόργανα, κεκορεσμένα ορυκτά μετάλλων: το λευκό ήταν από ασβέστη, το ερυθρό από σιδηρούχο χρώμα (αιματίτη), το κίτρινο από ώχρα (σιδηρούχα), το μελανό από ανθρακούχο αργιλικό σχιστόλιθο ή απανθρακωμένα οστά. Το κυανό από υελόμαζα που εισαγόταν από την Αίγυπτο, ή από κύανο. Τα πράσινα χρώματα ήταν μείγμα κυανού και κίτρινου ενώ το καθαρό πράσινο από μαλαχίτη. Τα χρώματα που σώθηκαν έχουν αλλοιωθεί από τις πυρκαγιές που κατάστρεψαν τα κτίρια.

Τα μινωικά ζωγραφισμένα κονιάματα έχουν μεγάλη αντοχή. Το αποτέλεσμα της χρήσης των χρωμάτων ήταν η ωραιοχρωμία, που εκφράζει το αίσθημα της χαράς της ζωής, της χάρης και της τρυφερότητας. Η κίνηση, που είναι το πρωταρχικό στοιχείο στην τέχνη της Κρήτης, δίνει ζωή και ένταση στις συνθέσεις.

Τα θέματα που συνήθως ζωγραφίζονται είναι: σπείρες, ρόδακες, κρίκοι, πλοχμοί, φυτικά θέματα, άλλοτε φυσιοκρατικά άλλοτε σχηματισμένα. Είναι φανερή η προσπάθεια να γίνει ζεύξη του φυσιοκρατικού με το διακοσμητικό στοιχείο. Από τα χρώματα, το πράσινο σπανίζει. Τα φυτά ζωγραφίζονται γαλάζια και τα λουλούδια μοιάζουν εξωτικά και όχι φυσιοκρατικά. Τα ζώα αποδίδονται με συμβατικά χρώματα και πολλές φορές η αναγνώριση και η ταύτιση είναι δύσκολη. Οι ανθρώπινες μορφές είναι στην πραγματικότητα έγχρωμες σκιαγραφίες με διάθεση και τάση « ιμπρεσσιονιστική». Οι γυναίκες αποδίδονται με λευκό και οι άντρες με ερυθρό χρώμα. Αποδίδονται πολλές διακοσμητικές λεπτομέρειες. Μέσα σε φυσικά κρητικά τοπία απεικονίζονται πουλιά γνωστά αλλά και εξωτικά, πέρδικες και πίθηκοι, γάτοι και βέβαια θαλασσινά, ψάρια και δελφίνια.

ΤΑΥΡΟΚΑΘΑΨΙΑ

Ο όρος ταυροκαθάψια απαντά σε επιγραφές και σχολιαστές της αρχαιότητας, ως συνώνυμο της ταυροπαιδιάς, των αγωνισμάτων δηλαδή με ταύρους. Τα ταυροκαθάψια, ήταν γιορτή θρησκευτικού, πιθανότατα, χαρακτήρα, στη Θεσσαλία, την Έφεσο, τη Σμύρνη, τη Σινώπη, την Καρία και την Άγκυρα. Όσοι έπαιρναν μέρος στα ταυροκαθάψια, ήταν γνωστοί ως ταυροκαθάπτες και ταυρελάτες (ταύρος + ελαύνω). Το ρήμα ελαύνω, είχε πολλές σημασίες στην αρχαιότητα, μεταξύ των οποίων: παίρνω, συλλαμβάνω, βασανίζω, χτυπώ κ.ά. Άρα δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς έκαναν οι Ταυρελάτες. Για τα ταυροκαθάψια, δεν υπήρχαν πολλές μαρτυρίες, ως την εποχή των ανασκαφών στην Κνωσό και την ανακάλυψη σχετικής τοιχογραφίας (16ος π.Χ. αιώνας). Ένα θεσσαλικό μαρμάρινο ανάγλυφο που βρίσκεται στο Μουσείο της Οξφόρδης, απεικονίζει μιας μορφής ταυρομαχία, όπως την περιγράφει ο Ηλιόδωρος στα «Αιθιοπικά». Επίσης, ο γραμματικός Αρτεμίδωρος, αναφέρει ότι οι νέοι αγωνίζονταν στη Ελευσίνα και εναντίον ταύρων.Σε συνδυασμό και με άλλα ευρήματα, φαίνεται ότι τα ταυροκαθάψια, ήταν δημοφιλή στη μινωική Κρήτη την τρίτη και τη δεύτερη χιλιετία π.Χ.

 

Αντίθετα από τις αιγυπτιακές τοιχογραφίες, που διηγούνται ιστορικά γεγονότα και «κλέα ηγεμόνων», οι Μινωικές τοιχογραφίες εξυμνούν τη θεοποιημένη φύση. Μερικές παριστάνουν τελετές και σκηνές λατρείας και ιερά αθλήματα: πομπές ιερέων και ταυροκαθάψια, σύλληψη ιερού ταύρου, όλα δοσμένα με ζωντάνια παρά τη συμμετρικότητα τους. Πολλές είναι μικρογραφικές.

Σχεδόν όλες οι τοιχογραφίες της Κρήτης έχουν σωθεί σε κομμάτια και σπαράγματα, πολύ αποσπασματικά. Προσπάθειες για τη ανασύνθεση ή συγκόλληση και συμπλήρωση τους έγιναν από τον A. Evans και το συνεργάτη του ζωγράφο Cillieron, από το Νικ. Πλάτωνα και το ζωγράφο Θ. Φανουράκη, από το S. Hood και το Μ. Cameron για τις τοιχογραφίες της Κνωσού.

 

Μινωικός σφραγιδόλιθος ασύγκριτης Μινωικης τέχνης με σκηνές Ιλιάδας

Σύμφωνα με αμερικανικό δημοσίευμα το οποίο επικαλείται δήλωση του Malcolm H. Wiener, ειδικού στην αιγαιακή προϊστορία, πρόκειται για «ένα από τα σπουδαιότερα αριστουργήματα τέχνης στο Αιγαίο που μπορεί να συγκριθεί με μερικά σχέδια του Μιχαήλ Αγγέλου στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης».

Ένας σφραγιδόλιθος από αχάτη με εγχάρακτο σχέδιο εκπληκτικής τέχνης και λεπτομέρειας, που απεικονίζει μια εντυπωσιακή σκηνή μάχης, έχει εντυπωσιάσει τους αμερικανούς αρχαιολόγους. Ο σφραγιδόλιθος βρέθηκε στον τάφο του «Γρύπα Πολεμιστή» στην Πύλο και θυμίζει σκηνές Ιλιάδας

Συγκεκριμένα, πριν από δυο χρόνια, οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι Τζακ Ντέιβις και Σάρον Στόκερ από το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι ανακάλυψαν στον τάφο του «Γρύπα Πολεμιστή» στην Πύλο ένα μικροσκοπικό αντικείμενο, μεγέθους περίπου 3,5 εκατοστών.

Όπως αναφέρει δημοσίευμα των New York Times, στην αρχή πίστεψαν ότι ήταν ένα είδος μεγάλης χάντρας και το έβαλαν στην άκρη για να επικεντρωθούν σε άλλα, πιο εντυπωσιακά αντικείμενα, όπως χρυσά δαχτυλίδια, τα οποία βρέθηκαν σε τάφο του 1.500 π.Χ. με πλούσια κτερίσματα.

Όταν όμως στη συνέχεια ο συντηρητής του αντικειμένου απομάκρυνε όλες τις προσμίξεις από την επιφάνεια της «χάντρας», αυτό που αποκαλύφθηκε άφησε εμβρόντητους ειδικούς και μη: Ένας σφραγιδόλιθος από αχάτη με εγχάρακτο σχέδιο εκπληκτικής τέχνης και λεπτομέρειας, που απεικονίζει μια εντυπωσιακή σκηνή μάχης, όπου «πρωταγωνιστεί» ένας πολεμιστής-ήρωας, γυμνός και με μακριά μαλλιά.

Ο ένας από τους δυο εχθρούς του κείτεται νεκρός κάτω από τα πόδια του, ενώ ο δεύτερος απεικονίζεται λίγα δευτερόλεπτα πριν τον θάνατό του, όταν δηλαδή ο ήρωας, που τον έχει ακινητοποιήσει πιάνοντάς τον από την περικεφαλαία, βυθίζει το ξίφος στο στέρνο του.
Σφραγιδόλιθος ασύγκριτης τέχνης

(Ακολουθεί συνέντευξη με τους δυο ανασκαφείς στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, που συνομίλησε το 2017 με τους δυο ανασκαφείς, για το ανεπανάληπτο εύρημα ΠΗΓΗ: www.haniotika-nea.gr/minoikossfragidolithos-asigkritis-technis-me-skines...)

«Ερ. Μιλήστε μας για τον σφραγιδόλιθο, την απεικόνιση και τη σημασία του. Γιατί το αμερικανικό άρθρο μιλάει για σχέση με ομηρικές σκηνές;
Απ. Η σκηνή απεικονίζει μια μάχη μεταξύ τριών πολεμιστών. Ο ήρωας, που δεν φέρει ασπίδα και φοράει βραχύ περίζωμα, έχει ήδη νικήσει έναν αντίπαλο και είναι έτοιμος να σκοτώσει έναν άλλο. Αν και δεν έχουμε ισχυριστεί ότι η σκηνή σχετίζεται άμεσα με τα έπη του Ομήρου, παραπέμπει σε κάποιες σκηνές μάχης στην Ιλιάδα. Ο σφραγιδόλιθος είναι το πιο έξοχο δείγμα γλυπτικής της Εποχής του Χαλκού που έχει βρεθεί.

Ερ. Γιατί πιστεύετε, σύμφωνα με το άρθρο, ότι ο καλλιτέχνης ήταν μύωπας;
Απ. Ο δημοσιογράφος των Times New York έκανε αυτή την εκτίμηση, επειδή το αντικείμενο είναι τόσο μικρό και με τόση λεπτομέρεια επεξεργασμένη. Ο σφραγιδόλιθος έχει μήκος μόλις 3,5 εκατοστά και θα ήταν τρομερά δύσκολο να δημιουργήσεις ένα έργο με τόση λεπτομέρεια πάνω σε τόσο μικρή και σκληρή επιφάνεια.

Ερ. Γνωρίζετε με ποιον τρόπο έγινε η χάραξή του κι αν χρησιμοποιήθηκαν μεγεθυντικοί φακοί;
Απ. Το πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρουμε πώς χαράχθηκαν αυτοί οι σφραγιδόλιθοι. Δεν έχουν βρεθεί μεγεθυντικοί φακοί ως τώρα, ούτε στην Κρήτη ούτε στην ηπειρωτική Ελλάδα. Όμως είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε κάποιος να χάραξε κάτι με τόση λεπτομέρεια με γυμνό μάτι.

Ερ. Ποιος ήταν ο τόπος προέλευσης του σφραγιδόλιθου;
Απ. Πιστεύουμε ότι δημιουργήθηκε στη Νεοανακτορική εποχή στην Κρήτη και όχι στην ηπειρωτική Ελλάδα. Από όσο γνωρίζουμε, οι Μυκηναίοι δεν κατείχαν την τεχνολογία για να παράγουν τέτοια αριστουργήματα.

Ερ. Τι άλλο περιμένουμε από τους θησαυρούς του τάφου στην Πύλο;
Απ. Υπάρχουν πολλοί θησαυροί που ετοιμάζουμε για δημοσίευση, συμπεριλαμβανομένων δυο χρυσά κύπελλα κι ένα ξίφος με χρυσό χείλος. Υπάρχουν πάρα πολλά αντικείμενα που χρειάζονται συντήρηση, η οποία είναι μια πολύ χρονοβόρα και δαπανηρή διαδικασία. Έχουμε μερικούς από τους καλύτερους Έλληνες συντηρητές που μας βοηθούν σε αυτό το τεράστιο έργο.

Ερ. Πόσα σφραγιδόλιθοι βρέθηκαν συνολικά;
Απ. Ήταν πάνω από 50, αλλά αυτός είναι μακράν ο καλύτερος. Δεν υπάρχει όμοιός του.
Η ανασκαφή του τάφου του «Γρύπα Πολεμιστή» στην Πύλο

Το καλοκαίρι του 2015 η σκαπάνη των Τζακ Ντέιβις και Σάρον Στόκερ έφερε στο φως έναν ασύλητο, πλούσια κτερισμένο, λακκοειδή τάφο, πλησίον του μυκηναϊκού ανακτόρου του Νέστορα, στον Ανω Εγκλιανό, στη Χώρα του Δήμου Πύλου-Νέστορος. Όπως είχε αναφέρει τότε το ΥΠΠΟΑ, τάφος, ο οποίος ανήκε σε πολεμιστή, χρονολογείται περίπου το 1500 π. Χ. (Υστεροελλαδική ΙΙ περίοδος) και αποτελεί την πιο εντυπωσιακή περίπτωση επίδειξης προϊστορικού πλούτου σε ταφικά μνημεία της ηπειρωτικής Ελλάδας, που έχει έρθει στο φως τα τελευταία 65 χρόνια. Ένα χρόνο μετά, τον Οκτώβριο του 2016, οι ανασκαφείς δημιούργησαν πάλι αίσθηση, όταν κατά τη διάλεξή τους στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών της Αθήνας είχαν παρουσιάσει το πρόσωπο του «ενοίκου» του τάφου, όπως είχε ανασυσταθεί από τα οστά του κρανίου του: Ένας όμορφος άνδρας, με μακριά μαύρα μαλλιά, περίπου 30-35 ετών. «Τον έχουμε αποκαταστήσει με μακριά μαύρα μαλλιά, με βάση την αναπαράσταση πολεμιστή που βρέθηκε σε μία σφραγίδα στον τάφο και η οποία θα δημοσιευτεί του χρόνου», είχε αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τότε η κ. Στόκερ, προαναγγέλλοντας την εντυπωσιακή ανακάλυψη.

Το ανασκαφικό πρόγραμμα στην Πύλο, υπό τους δυο ανασκαφείς, διεξήχθη από την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών κατόπιν άδειας του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Όλες οι εργασίες διενεργήθηκαν υπό την άμεση εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 45 αρχαιολόγοι, εξειδικευμένοι επιστήμονες και φοιτητές διαφόρων εθνικοτήτων από πολλά πανεπιστήμια του εξωτερικού».

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • Βασιλικού Ντ. 1995: Μυκηναϊκός πολιτισμός (Αθήνα)
  • Δημακοπούλου Κ. (επιμ.) 1988: Ο Μυκηναϊκός κόσμος. Πέντε αιώνες πρώιμου ελληνικού πολιτισμού 1600-1100 π.Χ. (Αθήνα)
  • Μαραγκού Λ. (επιμ.) 1992: Mινωικός και ελληνικός πολιτισμός από τη συλλογή Mητσοτάκη (Αθήνα)

ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • Crete beyond the Palaces, James D. Muhly (Editor); Leslie Preston Day (Editor); Margaret S. Mook (Editor) ISBN: 9781931534093 | INSTAP Academic Press: 2004 | Language: English 340p.
  • Elite Minoan Architecture, Joseph W. Shaw (Author) ISBN: 9781931534772 | INSTAP Academic Press: 2015 | Language: English 210p

From the Land of the Labyrinth: Minoan Crete, 3000-1100 BC, Maria Andreadaki-Vlazaki (Editor); Giorgos Rethemiotakis (Author); Nota Dimopoulou-Rethemiotaki (Author) ISBN:
9780977659821 | Hellenic Museums Shop: 2008 | Language: English 295p.