Back to top

Η Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα: Ασκληπιός, Ιπποκράτης, Γαληνός

Η Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα: Ασκληπιός, Ιπποκράτης, Γαληνός

ΑΣΚΛΗΠΙΟΣ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ  ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΑ

Δρ Ευαγγελία Δανιήλ

Η Jacqueline de Romilly, Γαλλίδα κλασική φιλόλογος και ελληνίστρια είπε :  «Όποιος σήμερα σκέπτεται, σκέπτεται ελληνικά, έστω και αν δεν το υποπτεύεται» και εμείς θα συμπληρώσουμε : «όποιος ομιλεί σήμερα, ομιλεί ελληνικά, έστω και αν δεν το υποπτεύεται, και όποιος θέλει να μορφωθεί, θα μορφωθεί ελληνικά πρωτίστως, από τα συγγράμματα των Αρχαίων Ελλήνων και τα επιτεύγματα του νου και της Τεχνολογίας των Αρχαίων Ελλήνων, και όποιος αναζητά επιστημονική ιατρική θεραπεία στη μεθοδολογία και στην ολιστική αντιμετώπιση του ασθενούς, της Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής, θα προστρέξει, έστω και αν δεν το υποπτεύεται ή παραδέχεται ».

Μελετώντας και διατρέχοντας το πολιτιστικό και ιστορικό γίγνεσθαι της Ελλάδος από το μεγαλειώδες παρελθόν της μέχρι την σημερινή πραγματικότητα, διαπιστώνουμε ότι η Ελλάδα ήκμασε και επέζησε στηριζόμενη στην Ελληνική Γλώσσα, στους μεγάλους φιλοσόφους της, στην Μυθολογία της, που διηγείται συγκεκαλυμμένα το ιστορικό παρελθόν της και στο Σωκρατικό ρητό «γνώθι σ’ αυτόν», δηλαδή στην γνώση της ανθρώπινης ψυχής και του ανθρώπινου προορισμού.

Η πίστη των απλών και όχι μόνον ανθρώπων της Ελλάδος, καθώς και φωτισμένων ανθρώπων εκτός Ελλάδος διατήρησαν άσβεστη την αγάπη των προγόνων τους και της Ιστορίας τους, έστω και παραποιημένη, κουτσουρεμένη, αλλοιωμένη, ξεχασμένη ή και κρυμμένη. Αξιόλογοι ερευνητές-μελετητές, δημόσιοι λειτουργοί ή ιδιώτες, επιστήμονες ή μη, ως ο Θησέας, προσπάθησαν και προσπαθούν πιάνοντας τον μίτο της Αριάδνης, να ξετυλίξουν το κουβάρι της μνήμης των Ελλήνων και να οδηγήσουν το μέλλον της Ελλάδας, μέσα από το φωτογόνο και πάντα επίκαιρο παρελθόν της.

Ένα, επίσης, από τα επιτεύγματα της Αρχαίας Ελλάδος ήταν η αγάπη για την Πατρίδα, η αγαστή συμπόρευση θρησκείας, Μαντείων, φιλοσοφίας, Νόμων, ανθρωπίνων δραστηριοτήτων και δημόσιας ζωής, στενά συν­δεδεμένων μεταξύ των, με σκοπό την δημιουργία χρηστών, ενεργών πολιτών, ενταγμένων στην πόλη – κράτος που ανήκαν.

……………………………

Πολίτες του κόσμου

Τα κρίσιμα προβλήματα της ηθικής και νοητικής πτώσης της ανθρωπότητας μας προτρέπουν να εργαστούμε με ενθουσιασμό για την πραγματοποίηση του HEPTAPOLIS AVATAR e-Learning και την παρουσίαση των ηθικών διδαγμάτων των αρχαίων Ελλήνων Φιλοσόφων.

 People of cosmos,

The critical problems of ethical and noetic atrophy of the anthropistic axioms that stigmatizes our epoch emphasizes that we should synchronize our energies with  enthusiasm for the genesis of HEPTAPOLIS AVATAR e-Learning so that the ethical logos of the philosophers of classic Hellas becomes ecumenical gnosis.

(Αγγλική απόδοση Θανάσης Ζάβαλος)

………………………….

Σύμφωνα με την Αρχαία  Ελληνική παράδοση και Μυθολογία, στο αρχαίο Ελληνικό Πάνθεον, οι θεοί και οι θεές της Ιατρικής, οι θεότητες προστάτες της Υγείας και της γονιμότητας, είναι πολλοί.

Oι 3, όμως, κύριοι θεοί της Ιατρικής, προς τιμή των οποίων χτίσθηκαν λατρευτικά ιερά είναι :

1). Ο Απόλλωνας, ο ιατρός των θεών. Ως Παιήων (θεραπευτής, ακέσιος), ο αιώνια «Χρυσοκόμης» έφηβος υιός του Δία, Απόλλων, είναι ο κύριος του Φωτός, της Μαντικής, και της Μουσικής.

2).  Η Παλλάδα Αθηνά,η σεβαστή αειπάρθενος κόρη του Δία, θεά της Σοφίας.

 και 3). Η θεά Άρτεμις, η οποία  θεϊκό βρέφος εννέα ημερών, η ίδια, βοήθησε τη μητέρα της να γεννήσει τον αδερφό της και από τότε γίνεται προστάτρια των τοκετών. (Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 2003, 20(1):67-75.

…………………………………

ΟΡΦΙΚΟΙ ΥΜΝΟΙ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

1)  ΟΡΦΙΚΟΣ ΎΜΝΟΣ ΥΓΕΙΑΣ (Ορφικά Πασά)

Ἱμερόεσσ᾽, ἐρατή, πολυθάλμιε, παμβασίλεια, κλῦθι, μάκαιρ᾽ Ὑγίεια, φερόλβιε, μῆτερ ἁπάντων· ἐκ σέο γὰρ νοῦσοι μὲν ἀποφθινύθουσι βροτοῖσι, πᾶς δὲ δόμος θάλλει πολυγηθὴς εἵνεκα σεῖο, καὶ τέχναι βρίθουσι· ποθεῖ δέ σε κόσμος, ἄνασσα, μοῦνος δὲ στυγέει σ᾽ Ἀίδης ψυχοφθόρος αἰεί, ἀιθαλής, εὐκταιοτάτη, θνητῶν ἀνάπαυμα·σοῦ γὰρ ἄτερ πάντ᾽ ἐστὶν ἀνωφελῆ ἀνθρώποισιν· οὔτε γὰρ ὀλβοδότης πλοῦτος γλυκερὸς θαλίηισιν, οὔτε γέρων πολύμοχθος ἄτερ σέο γίγνεται ἀνήρ·πάντων γὰρ κρατέεις μούνη καὶ πᾶσιν ἀνάσσεις. ἀλλά, θεά, μόλε μυστιπόλοις ἐπιτάρροθος αἰεὶ ῥυομένη νούσων χαλεπῶν κακόποτμον ἀνίην.

Απόδοση

Εσύ πολυπόθητη, αξιέραστη, που ζωογονείς τα πάντα, βασίλισσα των πάντων, άκουσε με, μακάρια Υγεία, που φέρνεις την ευτυχία, μητέρα όλων, διότι αφ’ ενός, από σένα αφανίζονται οι ασθένειες των ανθρώπων,
και αφ’ ετέρου, κάθε σπίτι πάλι ανθοφορεί, εξ αίτιας σου, γεμάτο χαρά, και φορτωμένο από τέχνες.  σε ποθεί δε, ό κόσμος, βασίλισσα, και μόνον ο Άδης ο πάντοτε θανατηφόρος σε μισεί, πάντα θαλερή  σε σένα περισσότερο από όλους απευθύνονται οι θνητοί, για να ανακουφισθούν, διότι χωρίς εσένα όλα είναι ανώφελα για τους ανθρώπους διότι ούτε ο γλυκύς Πλούτος, πού δίδει τα αγαθά, ούτε ο άνδρας που μόχθησε πολύ, γίνεται χωρίς εσένα, γέρων, διότι συ μόνο, κυριαρχείς σε όλους, και σε όλα βασιλεύεις.

Αλλά, θεά, προσέτρεξε στους μύστες πάντοτε βοηθός, και σώζε μας από των φοβερών ασθενειών την κακοτυχία.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

2) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ (ΟΡΦΙΚΑ ΠΑΣΑ)

Ἐλθέ, μάκαρ, Παιάν, Τιτυοκτόνε, Φοῖβε, Λυκωρεῦ, Μεμφῖτ᾽, ἀγλαότιμε, ἰήιε, ὀλβιοδῶτα, χρυσολύρη, σπερμεῖε, ἀρότριε, Πύθιε, Τιτάν, Γρύνειε, Σμινθεῦ, Πυθοκτόνε, Δελφικέ, μάντι, ἄγριε, φωσφόρε δαῖμον, ἐράσμιε, κύδιμε κοῦρε,  μουσαγέτα, χοροποιέ, ἑκηβόλε, τοξοβέλεμνε, Βράγχιε καὶ Διδυμεῦ, ἑκάεργε, Λοξία, ἁγνέ, Δήλι᾽ ἄναξ, πανδερκὲς ἔχων φαεσίμβροτον ὄμμα, χρυσοκόμα, καθαρὰς φήμας χρησμούς τ᾽ ἀναφαίνων· κλῦθί μου εὐχομένου λαῶν ὕπερ εὔφρονι θυμῶι· τόνδε σὺ γὰρ λεύσσεις τὸν ἀπείριτον αἰθέρα πάντα γαῖαν δ᾽ ὀλβιόμοιρον ὕπερθέ τε καὶ δι᾽ ἀμολγοῦ, νυκτὸς ἐν ἡσυχίαισιν ὑπ᾽ ἀστεροόμματον ὄρφνην ῥίζας νέρθε δέδορκας, ἔχεις δέ τε πείρατα κόσμου παντός· σοὶ δ᾽ ἀρχή τε τελευτή τ᾽ ἐστὶ μέλουσα, παντοθαλής, σὺ δὲ πάντα πόλον κιθάρηι πολυκρέκτωι ἁρμόζεις, ὁτὲ μὲν νεάτης ἐπὶ τέρματα βαίνων, ἄλλοτε δ᾽ αὖθ᾽ ὑπάτης, ποτὲ Δώριον εἰς διάκοσμον πάντα πόλον κιρνὰς κρίνεις βιοθρέμμονα φῦλα, ἁρμονίηι κεράσας παγκόσμιον ἀνδράσι μοῖραν, μίξας χειμῶνος θέρεός τ᾽ ἴσον ἀμφοτέροισιν, ταῖς ὑπάταις χειμῶνα, θέρος νεάταις διακρίνας, Δώριον εἰς ἔαρος πολυηράτου ὥριον ἄνθος.   ἔνθεν ἐπωνυμίην σε βροτοὶ κλήιζουσιν ἄνακτα, Πᾶνα, θεὸν δικέρωτ᾽, ἀνέμων συρίγμαθ᾽ ἱέντα· οὕνεκα παντὸς ἔχεις κόσμου σφραγῖδα τυπῶτιν. κλῦθι, μάκαρ, σώζων μύστας ἱκετηρίδι φωνῆι.

Απόδοση

Έλα, μακάριε, Παιάνα, εσύ που φόνευσες τον Τιτυόνα, Φοίβε, Λυκωρέα, Μεμφίτη, τιμημένε με λαμπρότητα, θεραπευτή, εσύ που δίνεις ευτυχία, εσύ με την χρυσή λύρα, σπορέα, καλλιεργητή, Πύθιε, Τιτάνα, Γρύνειε, Σμινθεύ, που φόνευσες τον Πύθωνα, Δελφικέ, μάντη, άγριε, εσύ που φέρεις το φως, αξιαγάπητε, ένδοξε νέε, ηγέτη των Μουσών, που ηγείσαι του χορού, που βάλεις μακράν, τοξοβόλε, Βράγχιε καί Διδυμέα,  τοξότη,  Λοξία,  αγνέ, βασιλιά της Δήλου, πού το μάτι σου, φωτίζοντας τους ανθρώπους, βλέπει τα πάντα, εσύ με την χρυσή κόμη, πού με καθάριους προφητικούς λόγους μάς φανερώνεις χρησμούς, άκουσε, με ευφρόσυνη καρδιά, την προσευχή μου υπέρ των λαών· διότι εσύ βλέπεις όλον τον απέραντο αιθέρα καί από ψηλά βλέπεις την ευτυχισμένη γη καί από κάτω στο σκοτάδι, την νύκτα που όλα ησυχάζουν έχοντας για μάτια τα άστρα, βλέπεις τι υπάρχει κάτω από τη γη, βλέπεις και τα πέρατα όλου του κόσμου,  εσύ φροντίζεις για την αρχή καί το τέλος, καί κάνεις να θάλλουν τα πάντα· εσύ συναρμόζεις κάθε πόλον με την κιθάραν, πού βγάζει μεγάλο ήχο, άλλοτε μεν πηγαίνοντας προς την κατώτατη  χορδή, άλλοτε πάλιν προς την ύψηλοτάτη χορδή, άλλοτε δε συγχωνεύοντας κάθε πόλο εις την Δωρική διάταξη, διαχωρίζεις τα διατηρούμενα είς την ζωή φύλα συγκεράσας δια της αρμονίας την παγκόσμια μοίρα των ανθρώπων,  ανέμειξες εξ ίσου καί με τα δύο (καί με την νεάτη και με την ύπάτη) τον χειμώνα καί το θέρος, διαχώρισες δε τον χειμώνα σε υπάτες καί το θέρος σε νεάτες καί σχημάτισες το ωραίο Δωρικό άνθος της πολυαγαπημένης άνοιξης, για αυτό οι άνθρωποι σε καλούν με την επωνυμία βασιλιά Πάνα, θεό με δύο κέρατα, πού προκαλείς τα σφυρίγματα των ανέμων, για όλα  αυτά κρατάς την σφραγίδα, που διαπλάσσει τον κόσμο όλο, άκουσε με μακάριε, και σώσε τους μεμυημένους με την ικετευτική φωνή.

(σημ. η δόνηση που προκαλεί η φωνητική εκφορά της ικεσίας είναι σημαντική).

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

3) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ (ΟΡΦΙΚΑ ΠΑΣΑ)

Ω  σύ Ασκληπιέ, ιατρέ των πάντων, ω δέσποτα  Παιάν, που μαγεύεις τα εκ των  νόσων παθήματα των ανθρώπων, που προξενούν  μεγάλους πόνους, συ που καταπραΰνεις με τα δώρα σου, ο ισχυρός, είθε να έλθεις φέρων  εις ημάς την υγείαν, και καταπαύων τις βαρειές ασθένειες και τον ολέθριο θάνατον, συ, ω νέε, που συντελείς εις την αύξησιν και απομακρύνεις  τα κακά, ο καλότυχος, σύ το ισχυρό βλαστάρι, το πολυτίμητο του Φοίβου  Απόλλωνος, ο εχθρός των νοσημάτων, που έχεις άμεπτον σύζυγον την Υγείαν  έλα, μακάριε, σωτήρα μας, δίδων  εις ημάς καλόν τέλος του βίου.

Απόδοση

Ω  εσύ Ασκληπιέ, ιατρέ των πάντων, ω δέσποτα  Παιάνα, που μαγεύεις τα εκ των  νόσων παθήματα των ανθρώπων, που προξενούν  μεγάλους πόνους, εσύ που καταπραΰνεις με τα δώρα σου, ο ισχυρός, είθε να έλθεις φέρων  σε  εμάς την υγεία, και να καταπαύσεις τις βαρειές ασθένειες και τον ολέθριο θάνατον, εσύ, ω νέε, που συντελείς εις την αύξηση και απομακρύνεις  τα κακά, ο καλότυχος, εσύ το ισχυρό βλαστάρι, το πολυτίμητο, του Φοίβου  Απόλλωνος, ο εχθρός των νοσημάτων, που έχεις άμεπτο σύζυγο την Υγείαν,  έλα, μακάριε, σωτήρα μας, δίδων  σε εμάς καλό τέλος του βίου.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)                

4) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΘΗΝΑΣ (ΟΡΦΙΚΑ ΠΑΣΑ)

Παλλὰς μουνογενής, μεγάλου Διὸς ἔκγονε σεμνή, δῖα, μάκαιρα θεά, πολεμόκλονε, ὀμβριμόθυμε, ἄρρητε, ῥητή, μεγαλώνυμε, ἀντροδίαιτε, διέπεις ὄχθους ὑψαύχενας ἀκρωρείους ἠδ᾽ ὄρεα σκιόεντα, νάπαισί τε σὴν φρένα τέρπεις, ὁπλοχαρής, οἰστροῦσα βροτῶν ψυχὰς μανίαισι, γυμνάζουσα κόρη, φρικώδη θυμὸν ἔχουσα, Γοργοφόνη, φυγόλεκτρε, τεχνῶν μῆτερ πολύολβε, ὁρμάστειρα, φίλοιστρε κακοῖς, ἀγαθοῖς δὲ φρόνησις ἄρσην μὲν καὶ θῆλυς ἔφυς, πολεματόκε, μῆτι, αἰολόμορφε, δράκαινα, φιλένθεε, ἀγλαότιμε, Φλεγραίων ὀλέτειρα Γιγάντων, ἱππελάτειρα, Τριτογένεια, λύτειρα κακῶν, νικηφόρε δαῖμον, ἤματα καὶ νύκτας αἰεὶ νεάταισιν ἐν ὥραις, κλῦθί μου εὐχομένου, δὸς δ᾽ εἰρήνην πολύολβον καὶ κόρον ἠδ᾽ ὑγίειαν ἐπ᾽ εὐόλβοισιν ἐν ὥραις, γλαυκῶφ᾽, εὑρεσίτεχνε, πολυλλίστη βασίλεια.

Απόδοση

Παλλάδα μονογενής, σεμνή γεννηθείσα από τον μεγάλο Δία, σεβαστή, μακάρια θεά, εσύ που εγείρεις τον θόρυβο του πολέμου, ορμητική, ανομολόγητη, ρητή, μεγαλώνυμη, που κατοικείς σε σπήλαια (άντρα), που διατρέχεις  τις υψηλές κορυφές των βουνών και τα δασοσκεπή όρη, που χαίρεσαι γυρνώντας μέσα στα φαράγγια, που αγαπάς τα όπλα, που ξεσηκώνεις τις ψυχές των θνητών με μανίες, κόρη που γυμνάζεις, που έχεις φρικτή οργή, που εφόνευσες την Γοργόνα, που αποφεύγεις την συζυγική κλίνη, πολυευτυχισμένη μητέρα των τεχνών, που γεννάς τις παρορμήσεις, που αγαπάς να προκαλείς τον οίστρο στους κακούς, την φρόνηση όμως στους αγαθούς. που γεννήθηκες εκ φύσεως αρσενική και θηλυκή, που γεννάς τους πολέμους, συνετή, που παρουσιάζεσαι με πολλές μορφές, που έχεις βλέμμα με οξύτητα, ενθουσιαστική, που τιμάσαι λαμπρά, που προκάλεσες τον όλεθρο  των Φλεγραίων Γιγάντων, που οδηγείς τους ίππους, Τριτογένεια, που μας λυτρώνεις από τα κακά, θεά που οδηγείς σε νίκες, βασίλισσα που σου απευθύνουν πάντα πολλές ικεσίες την ημέρα και τη νύχτα κατά τις τελευταίες ώρες, εισάκουσε με που προσεύχομαι, και δώσε ευτυχισμένη ειρήνη και ικανοποίηση με ευτυχισμένες ώρες, γαλανομάτα, που εφευρίσκεις τις τέχνες.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

5) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΘΕΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ (ΟΡΦΙΚΑ ΠΑΣΑ)

Η ΠΡΟΣΤΑΤΙΔΑ ΤΩΝ ΕΓΚΥΜΟΝΟΥΣΩΝ - ΠΡΟΘΥΡΑΙΑ

Η εγκυμονούσα γυναίκα και η λεχώνα είναι ιερά και σεβάσμια πρόσωπα για την Ελληνική θρησκεία. Προθυραία, είναι μία από τις προσφωνήσεις  της θεάς Αρτέμιδος και της Ειλείθυιας, θεάς του τοκετού.

Κλῦθί μου, ὦ βασίλεια, Διὸς πολυώνυμε κούρη, Τιτανίς, βρομία, μεγαλώνυμε, τοξότι, σεμνή, πασιφαής, δαιδοῦχε θεά, Δίκτυννα, λοχεία, ὠδίνων ἐπαρωγὲ καὶ ὠδίνων ἀμύητε,   λυσίζωνε, φίλοιστρε, κυνηγέτι, λυσιμέριμνε, εὔδρομε, ἰοχέαιρα, φιλαγρότι, νυκτερόφοιτε, κληισία, εὐάντητε, λυτηρία, ἀρσενόμορφε, Ὀρθία, ὠκυλόχεια, βροτῶν κουροτρόφε δαῖμον, ἀμβροτέρα, χθονία, θηροκτόνε, ὀλβιόμοιρε, ἣ κατέχεις ὀρέων δρυμούς, ἐλαφηβόλε, σεμνή, πότνια, παμβασίλεια, καλὸν θάλος, αἰὲν ἐοῦσα, δρυμονία, σκυλακῖτι, Κυδωνιάς, αἰολόμορφε· ἐλθέ, θεὰ σώτειρα, φίλη, μύστηισιν ἅπασιν εὐάντητος, ἄγουσα καλοὺς καρποὺς ἀπὸ γαίης εἰρήνην τ᾽ ἐρατὴν καλλιπλόκαμόν θ᾽ ὑγίειαν· πέμποις δ᾽ εἰς ὀρέων κεφαλὰς νούσους τε καὶ ἄλγη.

Απόδοση

Ω βασίλισσα, κόρη του Διός με τα πολλά ονόματα, άκουσέ με Τιτανίδα,  θορυβώδης, ένδοξη, τοξότρια, σεμνή, εσύ που φέγγεις σε όλους, θεά που κρατάς λαμπάδα, Δίκτυννα. που προστατεύεις τις γεννήσεις, πού έρχεσαι αρωγός (βοηθός) στους πόνους του τοκετού, ενώ ή ίδια τους αγνοείς. που λύνεις τις ζώνες, αγαπάς τον οίστρο (τη μανία), κυνηγέ, μας απαλλάσσεις από τις μέριμνες, μεγάλη δρομέα,  τοξεύτρα, φίλη των αγροτών, που περιφέρεσαι κατά την νύκτα, καταφύγιο των βασανισμένων, καταδεκτική, που φέρεις την λύτρωση, έχουσα αρρενωπή μορφή, Ορθία, που  επιταχύνεις τους τοκετούς, θεά πού τρέφεις τα παιδιά των ανθρώπων, αγρότισσα, γήινη, φόνισσα θηρίων, καλότυχη, που τριγυρνάς τα δάση των βουνών, τοξεύεις τα ελάφια, σεμνή, σεβαστή,  βασίλισσα των πάντων, ωραίο βλαστάρι (του Διός), που διαμένεις εις τους δρυμούς,  προστάτιδα των σκύλων, Κυδωνιάς, ποικιλόμορφε,  έλα θεά, και σώσε μας, φίλη, ευπρόσιτη με όλους τους μεμυημένους, που φέρεις ωραίους γήινους καρπούς, την αξιέραστη ειρήνη και την υγεία με τους ωραίους πλοκάμους και αποπέμπεις στις κορυφές των βουνών τις ασθενείας και τους πόνους.

(Απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

6) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΔΙΟΣ (από Ελληνική Θεολογία)

Ζεῦ πάτερ, ѱίδρομον πυραυγέα κόσμον λαύνων,
στράπτων αἰθερίου στεροπῆς πανυπέρτατον αἴγλην,
παμμακάρων ἕδρανον θείαις βρονταῖσι τινάσσων,
νάμασι παννεφέλοις στεροπὴν φλεγέθουσαν ἀναίθων,

λαίλαπας, μβρους, πρηστρας κρατερούς τε κεραυνούς,
βάλλων ἐς ῥοθίους φλογερούς, βελέεσσι καλύπτων
παμφλέκτους, κρατερούς, φρικώδεας, ὀμβριμοθύμους,
πτηνὸν ὅπλον δεινόν, κλονοκάρδιον, ὀρθοέθειρον,
αἰφνίδιον, βρονταῖον, ἀνίκητον βέλος ἁγνόν,
ῥοίζου ἀπειρεσίου δινεύμασι παμφάγον ὁρμήν,
ἄρρηκτον, βαρύθυμον, ἀμαιμάκετον πρηστῆρα
οὐράνιον βέλος ὀξὺ καταιβάτου αἰθαλόεντος,
ὃν καὶ γαῖα πέφρικε θάλασσά τε παμφανόωντα,
καὶ θῆρες πτήσσουσιν, ὅταν κτύπος οὖας ἐσέλθηι·
μαρμαίρει δὲ πρόσωπ’ αὐγαῖς, σμαραγεῖ δὲ κεραυνὸς
αἰθέρος ἐν γυάλοισι· διαρρήξας δὲ χιτῶνα
οὐράνιον προκάλυμμα βάλλεις ἀργῆτα κεραυνόν.
ἀλλά, μάκαρ, θυμὸν κύμασι πόντου
ἠδ’ ὀρέων κορυφαῖσι· τὸ σὸν κράτος ἴσμεν ἅπαντες.
ἀλλὰ χαρεὶς λοιβαῖσι δίδου φρεσὶν αἴσιμα πάντα
ζωήν τ’ ὀλβιόθυμον, ὁμοῦ θ‘ ὑγίειαν ἄνασσαν
εἰρήνην τε θεόν, κουροτρόφον, ἀγλαότιμον,
καὶ βίον εὐθύμοισιν ἀεὶ θάλλοντα λογισμοῖς

Απόδοση

Πατέρα Δία, εσύ πού οδηγείς τον υψιπόρευτο (που πορεύεται στα ύψη) λαμπερό κόσμο, πού βροντάς από ψηλά καί παράγεις την εκτυφλωτική λάμψη της αιθέριας αστραπής, εσύ που με τις θεϊκές βροντές σου τραντάζεις την κατοικία των παμμακάρων θεών, ανάβοντας την φλογερή αστραπή μέσα από τα νεφοσκέπαστα νερά (σύννεφα), στέλνοντας λαίλαπες,  βροχές, ανεμοθύελλες, ισχυρούς κεραυνούς, φλογερούς, ορμητικούς, φρικτούς, ισχυρόκαρδους, θορυβώδεις, καλύπτοντας με φλογισμένα βέλη (τον ουρανό), πού ταράζει τις καρδιές και προκαλεί ανατριχίλα, πού έρχεται αιφνιδιαστικά καί γεμάτο βουή, αγνό βέλος ακατανίκητο, με τα στροβιλίσματα του ατελείωτου σφυρίγματος, πού ορμητικά κατατρώει τα πάντα, αδιάρρηκτο οργισμένο, ακαταμάχητο, αιχμηρό ουράνιο βέλος του φλογισμένου κεραυνού, πού κατεβαίνει καπνισμένο, που η γη και η πάμφωτη θάλασσα το τρέμουν καί τα θηρία ζαρώνουν όταν η βουή εισέλθει στο αυτί, λάμπουν τα πρόσωπα από τις λάμψεις και ο κεραυνός ηχεί βροντερά στις κοιλάδες του ουρανού, και όταν διασχίσεις τον χιτώνα,  το προκάλυμμα του ουρανού, τον απαστράπτοντα κεραυνό εξακοντίζεις, αλλά, μακάριε, ρίξε τον βαρύ θυμό σου στα κύματα του πόντου και στις κορυφές των βουνών, γιατί την εξουσία σου την γνωρίζουμε όλοι, αλλά εσύ λόγω της σπονδής δώσε, πάντα, στον νου τα ορθά καί ζωή ευτυχισμένη καί μαζί με αυτά την βασίλισσα υγεία καί την θεά Ειρήνη πού τρέφει τα παιδιά, την πολυτίμητη καί βίο πλήρη από εύθυμους λογισμούς.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

7) ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣ (από Ελληνικός Διαλογισμός)

Μνημοσύνην καλέω, Ζηνός σύλλεκτρον, άνασσαν,ή Μούσας τέκνωσ' ιεράς, οσίας, λιγυφώνους, εκτός εούσα κακής λήθης βλαψίφρονος αιεί, πάντα νόον συνέχουσα βροτών ψυχαίσι σύνοικον, ευδύνατον κρατερόν θνητών αύξουσα λογισμόν, ηδυτάτη, φιλάγρυπνος υπομνήσκουσά τε πάντα, ών άν έκαστος αεί στέρνοις γνώμην κατάθηται, ούτι παρεκβαίνουσ', επεγείρουσα φρένα πάσιν. αλλά, μάκαιρα θεά, μύσταις μνήμην επέγειρε ευιέρου τελετής, λήθην δ' από τών δ' απόπεμπε.

Απόδοση

Την Μνημοσύνη προσκαλώ, του Δία την ομόκλινο, τη βασίλισσα που γέννησε τις ιερές Μούσες, τις οσίες, τις μελωδικές πού δε συγκρατεί στη μνήμη της, την κακία που βλάπτει τη λογική καί συνταιριάζει κάθε ανθρώπινο νου  για να συγκατοικεί με την ψυχή και ισχυροποιεί δυναμώνοντας τον  ανθρώπινο λογισμό, την γλυκύτατη, που αγαπά την αγρυπνία, υπενθυμίζοντας, πάντα, όλα αυτά για τα οποία ο καθένας διαμορφώνει γνώμη, που ούτε παρεκτρέπεται καί διεγείρει σε όλους την σκέψη, αλλά, μακάρια θεά, επανέφερε την μνήμη στους μύστες της ιερής αυτής τελετουργίας, και διώξε μακριά από αυτούς τη λησμοσύνη.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

……………………………………………………………………………

Thessalonikiartsandculture.gr

ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ: Αρχαία Ελληνική Ιατρική Ancient Greek Medical - YouTubehttps://www.youtube.com/watch?v=sT_k5w6H97g

ΦΗΜΙΣΜΕΝΑ ΙΕΡΑ – ΜΑΝΤΕΙΑ – ΘΕΡΑΠΕΥΤΗΡΙΑ ΤΗΣ  ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Η φήμη των μεγάλων ιερών της Αρχαίας Ελλάδος, που λειτουργούσαν ως μαντεία και θεραπευτήρια σώματος και ψυχής,  ξεπερνούσε τα όρια της τότε ελληνικής επικράτειας. Τα φημισμένα αυτά ιερά, διάσπαρτα στην Αρχαία Ελλάδα και στις αποικίες της, χρωστούσαν τη φήμη τους στον θεό προστάτη τους, στα θαύματα που εγένοντο, στον υλικό και πνευματικό πλούτο που συγκέντρωναν με την πάροδο του χρόνου, καθώς και στην ισχύ της πόλης στην ο­ποία ανήκαν.

Οι ιερείς -  μύστες των ιερών της Αρχαίας Ελλάδος μέσω της εγκοίμησης, της πιθανής αυθυποβολής και της μαντικής ερμηνείας  των ονείρων θεράπευαν τους ασθενείς που προσέτρεχαν από όλο τον γνωστό τότε κόσμο.

Τα σημαντικότερα ήταν: το ιερό του Αμφιάραου, το ιερό της Τιθορέας και το ιερό του Τροφωνίου Άντρου.

Ιερό του Αμφιάραου, στον Ωρωπό. (Φωτό από Parallaxi)

Το ιερό του Αμφιάραου

Σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία ο Αμφιάραος ήταν γιός του Οικλή και εγγονός του Μελάμποδα (Παυσανίας, ΣΤ’17,6). Ήταν ένας από τους επιφανέστερους Έλληνες ήρωες  και από τον παππού του Μελάμποδα κληρονόμησε την τέχνη της μαντικής  καθώς και γνώσεις  Ιατρικής και Φαρμακολογίας. Μεταγενέστεροι μύθοι αναφέρουν ότι ο Αμφιάραος ήταν γιος του θεού Απόλλωνα και της Υπερμνήστρας ή της Κλυταιμνήστρας (Βικιπαίδεια).

Το Αμφιάρειο (στην θέση του σημερινού Ωρωπού) σημαντικό μαντικό -θεραπευτικό ιερό, αναδείχθηκε μέσα από τις αρχαιολογικές ανασκαφές το 1884 και ήταν αφιερωμένο στον Αμφιάραο.

Η λειτουργία του ιερού και η ακτινοβολία του φθάνει μέχρι τον 4ο αιώνα μ.Χ. Τα Μεγάλα Αμφιάρεια ήταν αθλητικοί και μουσικοί αγώνες που διοργανώνονταν κάθε πέντε χρόνια προς τιμή του Αμφιαράου και στους οποίους αγώνες ελάμβαναν μέρος αθλητές και καλλιτέχνες από όλη την Ελλάδα, τη Μικρά Ασία και την Ιταλία.

Φωτό από Parallaxi

Την ευθύνη για τη λειτουργία του ιερού είχε ο ιερέας του θεού Αμφιαράου, ο οποίος και επέβλεπε την διαδικασία που έπρεπε να ακολουθήσει ο πιστός για να λάβει την συμβουλή ή την θεραπεία του θεού Αμφιαράου. Ο  πιστός  πρώτα, πλήρωνε για το εισιτήριό του, που ήταν ένα κομμάτι μετάλλου με χαραγμένες πάνω του τις μορφές του Αμφιαράου και της θεάς Υγείας. Αμέσως μετά ακολουθούσε «η κάθαρση», δηλαδή η θυσία ενός κριαριού προς τιμή του θεού και στη συνέχεια ξάπλωνε πάνω στο δέρμα του θυσιασμένου κριαριού, περιμένοντας την κατ’ όναρ (στο όνειρό του) εμφάνιση του θεού.

Το ιερό της Τιθορέας

Η Τιθορέα, στην κοιλάδα του Κηφισσού, εθεωρείτο η μητρόπολη των Φωκαέων και ο τόπος εγκατάστασης του Φώκου και της γυναίκας του Αντιόπης.

Ο Φώκος, κατά μία εκδοχή ήταν γιος του Όρνυτου ή του ίδιου του θεού Ποσειδώνα, εγγονός του Σίσυφου και της Πλειάδας Μερόπης και αδερφός του Θόα. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Φώκος πήρε ως σύζυγό του την ηρωίδα Αντιόπη, μαζί με την οποία ενταφιάσθηκε στη Φωκίδα. Μετά την αποίκηση από τον Φώκο της Παρνασσίδας με αποίκους που έφερε από την Κόρινθο, η περιοχή αυτή πήρε το όνομά του και αποκλήθηκε «Φωκίδα», δηλαδή ο Φώκος υπήρξε ο «επώνυμος ήρωας» της Φωκίδας. Το ηρώο του Φώκου βρισκόταν στην Τριτωνίδα και σε αυτό οι Δαύλιοι προσέφεραν θυσίες. (Βικιπαίδεια)

Ο ιστορικός  Ηρόδοτος, αναφέρει ότι ο Ξέρξης μετά την μάχη των Θερμοπυλών (480 π.Χ) και κατά την πορεία του προς το κράτος - πόλη της Αθήνας έκαψε τις πόλεις της κοιλάδας, αναγκάζοντας τους τρομαγμένους κατοίκους της περιοχής να καταφύγουν στην πλησιέστερη κορυφή του όρους Παρνασσού, που ονομαζόταν Τιθορέα.

Όταν πέρασε ο κίνδυνος των Περσών, οι  κάτοικοι που είχαν καταφύγει στην κορυφή του Παρνασσού, Τιθορέα, κατέβηκαν πάλι στην κοιλάδα και ξαναέχτισαν τις πόλεις τους.  Οι κάτοικοι της πόλης  Νέωνα έχτισαν ένα οχυρό – φρούριο το οποίο εξελίχθηκε σε μεγάλη και οργανωμένη πόλη, που την ονόμασαν Τιθορέα, σε ανάμνηση της προστασίας από τον Περσικό κίνδυνο,  που τους παρείχε η κορυφή του Παρνασσού.

Στην ευρύτερη περιοχή της Τιθορέας, υπήρχε φημισμένο Ιερό και Θεραπευτήριο προς τιμή του Ασκληπιού, στο οποίο υπηρέτησε για ένα χρονικό διάστημα ο εξ’ Αλεξανδρείας φημισμένος ιατρός Δωρόθεος.

Το Ιερό του Τροφωνίου άντρου

Ο Τροφώνιος μυθικός αρχιτέκτονας της αρχαιότητας, ο οποίος ήταν ο πρώτος, που μαζί με τον αδελφό του Αγαμήδη αντικατέστησε τις πλίνθους και τα ξύλα στην κατασκευή μνημείων με λίθους.

Ανάμεσα στα μνημεία – δημιουργίες τους αναφέρονται ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς, το σπίτι του Αμφιτρίωνα και της Αλκμήνης στη Θήβα και οι θησαυροί του Υριέα και του Αυγεία.

Ο Τροφώνιος ανέλαβε το ναό του Απόλλωνα στις Παγασές και το δικό του μαντικό ιερό στη Λιβαδειά, όπου μετά τον θάνατό του λατρεύτηκε ως χθόνιος θεός και μάντης.

Σύμφωνα με τον Παυσανία θνητός πατέρας του Τροφώνιου είναι ο Εργίνος και θεϊκός πατέρας του ο Απόλλων, ενώ για τη μητέρα του άλλοι λένε για την Ιοκάστη, άλλοι για την Επικάστη, ενώ άλλοι αναφέρουν, ότι δεν γνωρίζουμε κάτι.(Βικιπαίδεια)

Ο μύθος λέει ότι όταν τελείωσε την κατασκευή, συμβουλεύτηκε ο ίδιος το μαντείο των Δελφών και όταν ρωτήθηκε τι θα ήθελε ως ανταμοιβή για την υπηρεσία του στο Θεό, εκείνος απάντησε: «Θέλω αυτό που είναι καλύτερο για τον άνθρωπο». Το μαντείο απάντησε ότι την τρίτη μέρα ή επιθυμία του θα πραγματοποιούνταν και θα είχε αυτό που ήταν καλύτερο για τον άνθρωπο. Και έπειτα από τρεις ημέρες, την αυγή, ο Τροφώνιος βρέθηκε νεκρός. 

Στην περιοχή της Λιβαδειάς, σύμφωνα με τον Παυσανία, ο Αθηναίος Λέβαδος, ίδρυσε μια πόλη που προς τιμήν του ονομάστηκε Λιβαδεία και αργότερα σε παράφραση Λιβαδειά.

Η πόλη έγινε ευρύτερα γνωστή στην αρχαιότητα από το μυστηριακό Ιερό άντρο – Μαντείο του Τροφωνίου, από το οποίο ζητούσαν χρησμούς πάρα πολλοί άνθρωποι, σπουδαίοι ή μη. Κατά τον Ηρόδοτο εκεί ζήτησαν χρησμούς, ο βασιλιάς Κροίσος, ο Μαρδόνιος ο αρχηγός του περσικού στρατού,  ο Ρωμαίος στρατηγός Αιμίλιος – Παύλος, κ.ά, καταδεικνύοντας την φήμη και Τροφωνίου άντρου.

Επιστρέφοντας από τον κάτω κόσμο ο Λουκιανός οδηγήθηκε και εκείνος στην Λιβαδειά. Είχε καταλήξει να επισκεφθεί τον Άδη για να ζητήσει μία απάντηση στην ερώτηση: «Ποια είναι καλύτερη ζωή που πρέπει κάθε μυαλωμένος άνθρωπος να εκλέγει.

Διηγείται στους φίλους του ότι κανένας φιλόσοφος δεν μπόρεσε να του προτείνει τον τρόπο για μια καλύτερη ζωή, όσους και αν επισκέφτηκε κι έτσι αποφάσισε να φτάσει για να μάθει τα πάντα για το μυστήριο της ζωής: «Δεν επιτρέπεται όμως να ανακοινώνονται σε όλους αυτά και ούτε να λέγονται τα όσα είναι μυστικά γιατί υπάρχει φόβος να με καταγγείλει κανείς για ασέβεια στο Ραδάμανθυ» «Μην φοβάσαι Μένιππε, για το Θεό, δεν υπάρχει τέτοιος φόβος από μένα. Σε παρακαλώ λοιπόν, μην το κρύβεις από τους φίλους σου. Θα μιλήσεις σε άνθρωπο που ξέρει να κρατά τα μυστικά και σε μεμυημένο»

«Κάποια νύχτα δεν με έπαιρνε ο ύπνος κάνοντας αυτές τις σκέψεις, πήρα την απόφαση να πάω στη Βαβυλώνα και να παρακαλέσω κάποιον από τους μάγους εκείνους, που είναι μαθητές και διάδοχοι του Ζωροάστρη, για τους οποίους είχα ακούσει ότι με κάποιες τελετές μπορούσαν να ανοίξουν και τις κρυφές πόρτες του Άδη και να κατεβάσουν σ’ αυτόν στα σίγουρα όποιον θέλουν και να τον ανεβάσουν πάλι επάνω, να με βοηθήσουν αυτοί να βρω την αλήθεια.

Νόμιζα, λοιπόν, πως το καλύτερο που είχα να κάνω με την βοήθεια από αυτούς τους μάγους, να κατεβώ στον Άδη και να πάω να βρω τον Τειρεσία τον Βοιωτό για να μάθω από αυτόν, που ήταν μάντης και σοφός, ποια είναι η καλύτερη ζωή που πρέπει ο κάθε μυαλωμένος άνθρωπος να εκλέγει. Πετάχτηκα λοιπόν αμέσως από το κρεβάτι μου και πήγα στη Βαβυλώνα. Όταν έφτασα εκεί, βρήκα ένα Χαλδαίο, που ήταν σοφός και θαυμάσιος στην δουλειά του, με κάτασπρα μαλλιά και σεβάσμια γενειάδα, που τον έλεγα Μυθροβαρζάνη και ύστερα από χίλιες ικεσίες και όρκους, τον κατάφερα να μου δείξει τον δρόμο για τον Άδη.

Τότε ο Χαλδαίος με πήρε κοντά του και πρώτα άρχισε να με λούζει 29 μέρες κατά σειρά κάνοντας αρχή από το νέο φεγγάρι. Με κατέβαζε κάθε πρωί ξημερώματα στον Ευφράτη και όταν έβγαινε ο ήλιος απάγγελνε σ’ αυτόν μια μεγάλη προσευχή, που απ’ αυτήν ούτε λέξη δεν καταλάβαινα, φαινόταν ωστόσο πως επικαλούσε κάποιους θεούς. Ύστερα από την μαγική του προσευχή και αφού με έφτυνε 3 φορές στο πρόσωπο, γυρίζαμε πίσω στο σπίτι του, χωρίς όμως να βλέπω κανέναν από τους ανθρώπους που έβρισκα στο δρόμο.

Ή τροφή μας ήταν τα ακροβλάσταρα, ποτό μας το γάλα και το υδρόμελι, καθώς και το νερό του Χοάσπου και κρεβάτι μας ή ύπαιθρος, πάνω στα χορτάρια. Όταν έγινε ή προετοιμασία που έπρεπε με έφερε κατά τα μεσάνυχτα στον Τίγρητα ποταμό, όπου με έπλενε, με σπόγγιζε, με εξάγνιζε με δαδιά και σκοινιά και με άλλα τέτοια πολλά μουρμουρίζοντας και την μαγική του προσευχή, και ύστερα αφού έκανε μάγια σε όλο του το σώμα και έκανε διάφορους κύκλους ολόγυρά μου για να μην πάθω κανένα κακό από τα πνεύματα με ξανάφερε πάλι στο σπίτι μου έτσι όπως ήμουν, βαδίζοντας όμως πισώπατα.

Ως το πρωί ετοιμαζόμασταν για το ταξίδι και μου έδινε οδηγίες: Μου έφερε τούτο το καπέλο την προβιά του λιονταριού, και μου ‘δωσε να κρατώ τη λύρα, και με πρόσταξε, αν με ρωτήσει κανείς στο δρόμο για το όνομα μου, να μην πω ότι με λένε Μένιππο, αλλά Ηρακλή η Οδυσσέα, η Ορφέα, αφού περάσαμε και την λίμνη, φτάσαμε σε ένα μέρος έρημο, που ήταν γεμάτο από δέντρα, που δεν το έβλεπε ο ήλιος, στο τέλος ο Μυθροβαρζάνης κρατώντας δαυλό αναμμένο και με δυνατή φωνή, επικαλούνταν φωνάζοντας όλα τα δαιμόνια μαζί, και τις Τιμωρίες και τις Ερινύες, και τη μαύρη Εκάτη και τη φοβερή Περσεφόνη ανακατεύοντας μαζί με τα ονόματα αυτά και μερικές άλλες βαρβαρικές, άγνωστες μου, θεότητες που τα ονόματα τους ήταν δύσλεξα και μακρόλεξα.

Αμέσως τότε, όλος ο τόπος τραντάχτηκε, και όταν ειπώθηκε η μαγική προσευχή η γη σχίστηκε και ακούστηκε από μακριά η κραυγή του Κέρβερου και με κατάκλυσε φόβος και τρόμος, «και ο βασιλιάς τον νεκρών κάτω από την γη φοβήθη». Γιατί φαίνονταν τα πιο πολλά, μέρη του Άδη και λίμνη και ο πυριφλεγέθων ποταμός και του Πλούτωνα τα ανάκτορα»

Έπειτα από πολλές παράξενες περιηγήσεις στον κάτω κόσμο και συναντήσεις με πνεύματα στο βασίλειο των σκιών, ο Μένιππος διηγείται το τέλος της περιπέτειας του: «Ήταν πια αργά, και τότε εγώ είπα στον Μυθροβαρζάνη εμπρός, γιατί αργοπορούμε και δεν γυρίζουμε στην επάνω ζωή;»

Αυτός μου απάντησε: «Μην ανησυχείς Μένιππε θα σου δείξω ένα μονοπάτι που θα σε βγάλει γρήγορα και εύκολα» «Και αμέσως με έφερε σε ένα μέρος πιο σκοτεινό από τον άλλο Άδη που ήταν ημιφωτισμένος, και μου έδειξε από μακριά ένα φωτάκι που μόλις αι φαινόταν και ήταν σαν να έβγαινε από κλειδαρότρυπα. Εκεί, μου είπε είναι το ιερό του Τροφώνιου, και από εκεί κατεβαίνουν εδώ όσοι έρχονται από την Βοιωτία. Πάρε λοιπόν αυτό το μονοπάτι και σε λίγο θα είσαι στην Ελλάδα. Τα λόγια του αυτά με γέμισαν χαρά, και αφού χαιρέτησα τον μάγο, σερνάμενος και με πολύ κόπο βρέθηκα χωρίς να καταλάβω πως, στην Λιβαδειά»

Πάλι ο Λουκιανός, στους Νεκρικούς διαλόγους του (10:338-40), διηγείται τον διάλογο του νεκρού Τροφώνιου μαζί με ένα άλλο φάντασμα στον Άδη. Ο συνομιλητής του τον ρωτά γιατί, ενώ ο ίδιος δεν είναι παρά ακόμη ένα φάντασμα, πιστεύει ότι είναι άξιος για ένα δικό του ναό και για λατρεία. Ο Τροφώνιος απαντά: «Είμαι Ήρωας, και είμαι και προφήτης για κάποιον που θα έλθει εδώ κάτω για μένα. Αλλά, δεν νομίζω ότι έχεις επισκεφτεί τη Λιβαδειά, αλλιώς δεν θα ήσουν τόσο σκεπτικιστής»

Το άλλο φάντασμα απαντά: «Τι λες; Πρέπει άραγε να πάω στη Λιβαδειά, να φορέσω λινά ρούχα και να κρατώ μια μελόπιτα στα χέρια, και να συρθώ μέσα στη σπηλιά σου μέσα από εκείνο το πέρασμα που είναι τόσο στενό, για να μπορώ να πω ότι είσαι νεκρός σαν κι εμάς κι ότι μας ξεπερνάς μόνο στα ψέματα που λες; Αλλά, στο όνομα της προφητείας, τι είναι ένας ήρωας; Εγώ δεν το γνωρίζω» κι ο Τροφώνιος απαντά: «Ένας συνδυασμός θεού και ανθρώπου, μισός άνθρωπος και μισός θεός» Το άλλο φάντασμα γελά και τον ρωτά: «Και, πού είναι αυτή τη στιγμή το θεϊκό άλλο σου μισό;» κι ο Τροφώνιος απαντά ότι είναι πίσω στη Λιβαδειά και προφητεύει.

Τι συνέβαινε στο μυστηριώδες Τροφώνιο Άνδρο;

Ο Παυσανίας -που συμβουλεύτηκε και ο ίδιος το μαντείο- μας διηγείται τα πάντα γι αυτό, ή τέλος πάντων όσα δεν ήταν απαγορευμένα να συζητηθούν: «Στο μαντείο γίνονται τα εξής: όταν κάποιος αποφασίσει να κατεβεί στον Τροφώνιο, πρώτα ζει καθορισμένες ημέρες σε οίκημα, το οποίο είναι αφιερωμένο στον αγαθό Δαίμονα και στην αγαθή Τύχη. Όσο ζει εκεί και κατά τα άλλα μένει καθαρός και απέχει από θερμά λουτρά, λούζεται στον ποταμό Έρκυνα.

Τη νύχτα που πρόκειται να κατέβει κανείς, θυσιάζουν σε βόθρο επικαλούμενοι τον Αγαμήδη. Αν όλα τα σφάγια είναι ευνοϊκά και δείξουν όλα το ίδιο, τότε καθένας κατεβαίνει με καλές ελπίδες. Κάποιος, κατεβαίνει ως εξής: Τον οδηγούν πρώτα τη νύχτα στον ποταμό Έρκυνα, τον αλείφουν με λάδι και τον λούζουν δύο παιδιά των πολιτών, δεκατριών περίπου χρονών, που επονομάζονται Ερμές. Αυτά πλένουν όποιον θα κατέβει και τον βοηθούν σε ό,τι χρειάζεται. Κατόπιν οδηγείται τους ιερείς όχι αμέσως στο μαντείο, αλλά σε πηγές νερού που είναι πολύ κοντά η μία στην άλλη.

Εδώ αυτός πρέπει να πιει το λεγόμενο Νερό της Λήθης, για να λησμονήσει όλα όσα σκεφτόταν προηγουμένως, έπειτα να πιει και το άλλο Νερό της Μνημοσύνης για να θυμάται όσο θα δει όταν κατέβει. Βλέπει το άγαλμα, πού λένε ότι είναι έργο του Δαιδάλου, που οι ιερείς δεν το παρουσιάζουν παρά μόνο σ’ όσους πρόκειται να πάνε στον Τροφώνιο. Αφού δει το άγαλμα αυτό και το λατρεύσει και προσευχηθεί, έρχεται προς το μαντείο φορώντας λινό χιτώνα, ζωσμένο με ταινίες και φορώντας ντόπια υποδήματα.

Περιβάλλεται από κυκλικό κρηπίδωμα από λευκό μάρμαρο, η περιφέρεια του είναι όσο ένα μικρό αλώνι και το ύψος του λιγότερο από δύο πήχεις. Πάνω στο κρηπίδωμα είναι στημένοι πάσσαλοι, χάλκινοι και αυτοί και οι ζώνες που τους συνδέουν, και διαμέσου αυτών υπάρχει πόρτα. Μέσα στον περίβολο υπάρχει άνοιγμα γης, όχι φυσικό, αλλά χτισμένο με μεγάλη τέχνη και αρμονία. Το οικοδόμημα αυτό έχει σχήμα φούρνου. Για να κατέβει κανείς στο βάθος δεν έχει χτιστή σκάλα, αλλά όταν κανείς έρχεται στον Τροφώνιο του φέρνουν μια σκάλα στενή κι ελαφριά.

Στο βάθος υπάρχει τρύπα ανάμεσα στο δάπεδο και στο οικοδόμημα. “Αυτός λοιπόν που κατεβαίνει, ξαπλώνει ανάσκελα στο έδαφος κρατώντας γλυκά ζυμωμένα με μέλι (μελόπιτες) και βάζει πρώτα μέσα στην τρύπα τα πόδια του για να μπει μετά και ο ίδιος. Αν τα γόνατα του βρεθούν μέσα στην τρύπα, το υπόλοιπο σώμα τραβιέται αμέσως ακολουθώντας τα γόνατα, όπως ο μεγαλύτερος και γρηγορότερος ποταμός μπορεί να ρουφήξει τον άνθρωπο που τον άρπαξε με τη δίνη του. (!!) Έπειτα, για όσους βρεθούν στο άδυτο, δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος για να μάθουν το μέλλον, αλλά άλλος βλέπει και άλλος ακούει.

Όσοι κατεβαίνουν γυρίζουν πίσω από το ίδιο στόμιο και βγάζοντας πρώτα τα πόδια, ξεβράζονται έξω. Λένε πως κανένας απ’ όσους κατέβηκαν δεν πέθανε, εκτός από κάποιον δορυφόρο του Δημητρίου. Αυτός δεν έκανε όσα προβλέπουν οι κανονισμοί του ιερού, ούτε κατέβηκε για μαντεία, αλλά πήγε με την ελπίδα να πάρει ασήμι και χρυσάφι από το άδυτο. Λέγεται ότι το πτώμα του φάνηκε σε άλλο μέρος και δεν βγήκε από το ιερό στόμιο. Λένε κι άλλα για τον άνθρωπο αυτόν, αλλά ανέφερα τα πιο αξιόλογα.

Όποιον ανεβαίνει από τον Τροφώνιο τον παίρνουν πάλι οι ιερείς και τον καθίζουν στον λεγόμενο θρόνο της Μνημοσύνης, που βρίσκεται κοντά στο άδυτο. Αφού καθίσει τον ρωτούν για όσα είδε και έμαθε κι αφού τα πληροφορηθούν τον παραδίδουν στους δικούς του, που τον παίρνουν και τον μεταφέρουν στο οίκημα όπου έμενε προηγουμένως, κοντά στην αγαθή Τύχη και στον αγαθό Δαίμονα, ενώ αυτός έχει χάσει το γέλιο του και κατέχεται ακόμη από μεγάλο φόβο και δεν γνωρίζει ούτε τον εαυτό του ούτε τους γύρω του. Αργότερα όμως, ανακτά και άλλα και τη φρόνηση στον βάθρο που την είχε και πριν και επανέρχεται το γέλιο του. Γράφω αυτά, όχι επειδή τα άκουσα, αλλά και άλλους είδα και εγώ ο ίδιος έκανα χρήση του Τροφωνίου. Όσοι κατεβαίνουν στο Τροφώνιο είναι ανάγκη να αφιερώσουν, γραμμένα σε πινακίδα, όσα άκουσε ή είδε ο καθένας»

Φαντάζομαι μια ολόκληρη βιβλιοθήκη από πινακίδες, στις οποίες είναι καταγεγραμμένες ατελείωτες ιστορίες παράξενων εμπειριών και αποκαλύψεων για το μέλλον, μια βιβλιοθήκη που -φυσικά- αγνοείται η τύχη της, ούτε την έχει αναζητήσει ποτέ κανείς. Ο Φιλόστρατος, επίσης, μας διηγείται πολλά για το Τροφώνιο Άνδρο, και μεταξύ άλλων μας λέει ότι η υπόγεια εμπειρία του επισκέπτη συμπεριλάμβανε και επαφές με «ερπετά»

Απ’ όσο ξέρουμε, στον ιερό νόμο που απαγόρευε να διηγηθεί κανείς την εμπειρία του στους άλλους, υπήρξε τουλάχιστον μία εξαίρεση: ένας Αθηναίος, ο Τίμαρχος, συγκλονισμένος απ’ αυτά που του συνέβησαν μέσα στο Τροφώνιο, τα διηγήθηκε όλα λεπτομερώς στους φίλους του, με αποτέλεσμα να πεθάνει ανεξήγητα λίγο αργότερα.

Οι φίλοι του αυτοί, μετέφεραν τη διήγηση του Τίμαρχου στον Σωκράτη κι εκείνος οργίστηκε και τους μάλωσε, λέγοντας τους ότι έπρεπε να είχαν φέρει αμέσως τον Τίμαρχο σ’ αυτόν, για να ακούσει από τον ίδιο τη διήγηση των συμβάντων. Σημειώστε ότι ο Σωκράτης ήταν εξαιρετικά σκεπτικιστής και κυνικός απέναντι στα θρησκευτικά δρώμενα, κι όμως ενδιαφερόταν πολύ για το τι συνέβαινε στο Τροφώνιο.

Η κάθοδος του Τίμαρχου στο Τροφώνιο

Ο Πλούταρχος παραθέτει με πολλές λεπτομέρειες τη διήγηση του Τίμαρχου για την επίσκεψη του στο Τροφώνιο, και, ως αρχιερέας του γειτονικού Μαντείου των Δελφών, μπορούμε να υποθέσουμε ότι κατείχε πολλές ειδικές γνώσεις πάνω στο ζήτημα. Η αναφορά του Πλουτάρχου είναι αρκετά σκοτεινή και δυσνόητη, πολύ μεγάλη για να την παραθέσω εδώ, αλλά τα αποσπάσματα που τελικά θα παραθέσω είναι ιδιαιτέρως διαφωτιστικά:

«Κατήλθε στην κρύπτη του Τροφώνιου, αφού πρώτα τέλεσε όλες τις τελετουργίες που συνηθίζοντας στο μαντείο. Έμεινε κάτω από το έδαφος για δύο νύχτες και μία μέρα, οι περισσότεροι είχαν ήδη αφήσει κάθε ελπίδα να τον ξαναδούν και η οικογένεια του τον θρηνούσε για νεκρό, όταν το πρωί εκείνος βγήκε έξω με λαμπερό παρουσιαστικό. Λάτρευσε τον Θεό, και, αμέσως μόλις ξεγλίστρησε από το πλήθος, άρχισε να μας διηγείται τα πολλά θαύματα που είδε και άκουσε εκεί μέσα»

Το υπόγειο σύστημα πρέπει να ήταν τόσο μεγάλο σε έκταση για να δικαιολογεί την περιπλάνηση κάποιου εκεί μέσα για μέρες ολόκληρες, κι αυτό υποδεικνύει έναν λαβύρινθο από στοές, ίσως και κάποια μέσα για να του δοθεί φαγητό και νερό, ίσως ακόμη και αίθουσες όπου μπορούσε να φιλοξενηθεί. Ο σοφός Απολλώνιος Τυανέας, λέγεται ότι έμεινε εκεί μέσα για δύο ολόκληρες εβδομάδες (σίγουρα σπάζοντας κάποιο ρεκόρ) όπως αναφέρει ο Φιλόστρατος.

Ο Πλούταρχος συνεχίζει τη διήγηση του: «Ο Τίμαρχος είπε ότι, στην κάθοδο του στη μαντική κρύπτη, η πρώτη του εμπειρία ήταν αυτή της πτήσης σε απόλυτο σκοτάδι, κι έπειτα από μια προσευχή, έμεινε να κείτεται για πολύ ώρα χωρίς να έχει συνείδηση για το αν ήταν ξυπνητός ή αν ονειρευόταν. Παρ’ όλα αυτά, την ίδια ώρα τού φάνηκε ότι άκουσε έναν κρότο και ότι χτύπησε στο κεφάλι, κι ότι χτύπησε στο κεφάλι, κι ότι οι ραφές του κρανίου του χωρίστηκαν και απελευθέρωσαν την ψυχή του».

Έπειτα είχε μια πολύ μεγάλη και πολύπλοκη μυστικιστική εμπειρία, βλέπονται οράματα που χρειάζονται πολλές σελίδες για να περιγραφούν και όταν έπειτα από απροσδιόριστο χρονικό διάστημα αναδύθηκε από τα οράματα, άκουσε μια φωνή στο σκοτάδι (ένας ιερέας; κάποια οντότητα;) να του μιλά: «Τίμαρχε, τι θέλεις να σου εξηγήσω;», - «Τα πάντα», απάντησε εκείνος, «γιατί, τι υπάρχει εδώ κάτω που να μην είναι θαυμαστό;», - «Όχι», είπε η φωνή, «στα υψηλότερα πεδία εμείς οι άλλοι λαμβάνουμε ελάχιστο μέρος, διότι ανήκουν στους Θεούς.

Αλλά, μπορείς αν θέλεις να ρωτήσεις για το πεδίο της Περσεφόνης, που διοικείται από εμάς, είναι μια από τις τέσσερις χώρες και σημαδεύεται από την πορεία της Στυγός.» «Τι είναι η Στύγα;» ρώτησε εκείνος. «Είναι το μονοπάτι που οδηγεί στον Κάτω Κόσμο, στον Άδη», ήρθε η απάντηση, «περνά δίπλα σου απ’ εδώ… εκτείνεται προς τα πάνω, όπως βλέπεις, ερχόμενη από τον Άδη από κάτω μας. Καθώς η Στύγα πλησιάζει, οι ψυχές φωνάζουν από τρόμο, γιατί πολλοί είναι εκείνοι που γλιστρούν και μεταφέρονται μακριά από τον Άδη…» «Μα, δεν βλέπω τίποτε», είπε ο Τίμαρχος, «μονάχα βλέπω πολλά άστρα να τρεμοφέγγουν πάνω από την Άβυσσο, άλλα να βυθίζονται μέσα σ’ αυτήν, και άλλα να εξακοντίζονται από εκεί κάτω προς τα πάνω…» «Τότε», αποκρίθηκε η φωνή, «χωρίς να το συνειδητοποιείς βλέπεις τους δαίμονες.»

«Όταν ο Τίμαρχος θέλησε να αντικρίσει τον ομιλούντα, (η φωνή ακουγόταν από πίσω του), δεν μπορούσε να γυρίσει το κεφάλι του (είχε πάθει κάτι σαν αγκύλωση). Έπειτα ένιωσε πάλι έναν οξύ πόνο στο κεφάλι, σαν να το πίεζε μια δύναμη μεγάλη για να το συμπιέσει, κι έχασε κάθε συνείδηση και αίσθηση του τι συνέβαινε. Όταν αργότερα συνήλθε, βρήκε τον εαυτό του στην είσοδο του μαντείου, εκείνη που τον είχε τραβήξει κάτω εκεί. Όταν αργότερα ήρθε στην Αθήνα και πέθανε στον τρίτο μήνα, όπως το είχε προφητέψει το μαντείο, θαυμάσαμε και είπαμε στον Σωκράτη όλη την ιστορία»

 ΑΡΧΑΙΑ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Οι αρχαίοι Έλληνες, έδιναν μεγάλη σημασία στην ύπαρξη της ψυχής και στην ένωσή της με τον κόσμο των μακάρων, των θεών, γι΄αυτό και επεδίωκαν την σύζευξη του θεϊκού άνω κόσμου με την γήινη πραγματικότητα, μέσω της παιδείας και της αρετής, της αρμονίας του νου και της υγείας του σώματος.

Η ιερότητα των χώρων και το δέος γέμιζε την καρδιά και τον νου των προσκυνητών ασθενών – ικετών, που προσέτρεχαν γεμάτοι προσμονή και ελπίδα στα λατρευτικά ιερά και παράλληλα θεραπευτικά κέντρα της Αρχαίας Ελλάδος

Μεγαλόπρεπα, καλαίσθητα οικοδομήματα, κτισμένα κοντά στην απαραίτητη πηγή, με τα ιαματικά νερά, ηλιόλουστες περίστυλες  στοές, γυμναστήρια, θέατρα, λουτρά, όλα αρμονικά ενταγμένα μέσα σε καταπράσινα ευωδιαστά δάση, κοσμημένα με αγάλματα, προτομές, καθώς και μικρότερα βοηθητικά κτήρια με την ίδια τέλεια αρχιτεκτονική, που προκαλούσε ψυχική γαλήνη, πνευματική ανάταση και αγαλλίαση στους πιστούς.

Στο λυκόφως του αστερισμού των Ιχθύων, και της εισόδου του Πλανήτη Γη στον Αστερισμό του Υδροχόου, συνυφασμένου με την Νομοτελειακά Πνευματική  Ανύψωση του Ανθρώπου, χαρισματικοί επιστήμονες, ιατροί, βιολόγοι, γενετιστές, κ.ά., ανακάλυψαν αυτό που, ήδη, γνώριζαν οι αρχαίοι Έλληνες, ότι υπάρχει μία αμφίδρομη σχέση επηρεασμού  του επιπέδου συνειδητότητος του ατόμου και της υγείας των κυττάρων του και των οργάνων του, καθώς και ότι η συγκεκριμένη καθάρια, δονητική εκφώνηση λόγου ή ύμνων στην αρχαία Ελληνική γλώσσα, επηρεάζε ή και επαναπρογραμματίζε το ανθρώπινο DNA.

Προγραμματιστές  των κυττάρων  μας είναι, η μητρική μας γλώσσα και οι σκέψεις μας. Η ενέργεια της σκέψης πολλές φορές επηρεάζει  πιο αποτελεσματικά την ύλη, από ότι τα φάρμακα.

Πρόσφατες Επιστημονικές διαπιστώσεις Ρώσων επιστημόνων έχουν δείξει ότι, η αφύπνιση όλων των δυνατοτήτων του DNA γίνεται με την ΟΜΙΛΙΑ, διατυπώνοντας τις επιθυμίες φωναχτά - για να ακούγονται - διότι «Η ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΡΑΔΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΙΑΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙ ΤΑ ΥΠΟΤΙΘΕΜΕΝΑ ΣΚΟΥΠΙΔΙΑ - DNA».

 Στα  Ασκληπιεία η μυστηριακή ατμόσφαιρα, οι καθαρμοί, η κατάλληλη διαιτητική διατροφή, οι ύμνοι, οι προσευχές, οι ικεσίες στον θεό, με την συνοδεία καύσης θυμιαμάτων και μουσικής ανέβαζαν το επίπεδο συνείδησης, χαλάρωσης  και ο πιστός μέσω της εγκοίμησης ήταν έτοιμος να δεχθεί την θεραπαυτική παρέμβαση του θεού.

 Μεταξύ των ιερών που απέκτησαν ιδιαίτερη και τεράστια φήμη ανεξάρτητα από την ισχύ της πόλης στην οποία ανήκαν, ήταν και αυτό της Επιδαύρου.

Το Ασκληπιείο της Επιδαύρου

Τον 5ο π.Χ αιώνα, περίπου εμφανίζονται τα πρώτα Ασκληπιεία,  ιερά προς τιμήν του Έλληνα θνητού χθόνιου θεού της Ιατρικής, Ασκληπιού.

Ιδιαίτερο ρό­λο στην ίδρυση, λειτουργία και εξέλιξή του Ασκληπιείου, έπαιξε το άφθονο τρεχούμενο νερό, που αναβλύζει ακόμη και σήμερα και διαρρέει τη μικρή κοιλάδα στα ανατολικά. Η κάθαρση με το νερό, οι θυσίες ζώων προσφο­ράς, η κοινή συνεστίαση ιερέων και ασθενών από τα ιερά σφάγια σε τελετουργικό γεύμα, εξασφάλι­ζαν σωματική υγεία και ψυχική ηρεμία στους πά­σχοντες. Αυτή η πολύ παλιά τελετουργία διατηρήθηκε αναλλοίωτη από την αρχή της παρουσίας εκεί του ιερού μέχρι το τέλος της αρχαιότητας και αποτελούσε την κεντρική λατρευτική πράξη.

Άποψη του Ιερού από τα ανατολικά - Φώτο: Υπουργείο Πολιτισμού.

Ο Ασκληπιός, ήταν κατά την παράδοση, γυιός του Απόλλωνα και της Κορωνίδας, κόρης του Φλεγύα, βασιλιά των Λαπίθων στην Θεσσαλία. Σύμφωνα με τον μύθο, εκεί, στους πρόποδες του Πηλίου, η Κορωνίς ενώθηκε με τον θεό Απόλλωνα και κυοφόρησε το παιδί του.

Όμως, κατά την διάρκεια της απουσίας του θεού Απόλλωνα, η έγκυος στον Ασκληπιό Κορωνίδα, παρά τις προειδοποιήσεις του πατέρα της, ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε τον βασιλιά της Αρκαδίας, τον θνητό Ισχύν, γυιό του Ελάτου.

Ανασκαφές στην Επίδαυρο σε επιστολικό δελτάριο περί το 1909

Ο Απόλλωνας, όταν έμαθε από το ιερό πτηνό του τον κόρακα την απιστία της, οργισμένος καταράστηκε αφ΄ενός τον κόρακα και από άσπρος έγινε μαύρος, και αφ΄ετέρου διέταξε την δίδυμη αδελφή του, την θεά Άρτεμη να σκοτώσει την Κορωνίδα με τα βέλη της.

Το τραγικό συμβάν  έριξε την βαρειά σκιά του πένθους στο παλάτι του βασιλιά Φλεγύα, ο οποίος διέταξε να φτιάξουν μια μεγάλη πυρά για να καεί η σορός της αγαπημένης κόρης του Κορωνίδας.

Ενώ το νεκρό σώμα της Κορωνίδας καιγόταν, ο Απόλλων παρακάλεσε τον Ερμή, να βγάλει από την κοιλιά της, το προερχόμενο από θεϊκό σπέρμα, μωρό και να το παραδώσει στον Κένταυρο Χείρωνα, αδελφό του Δία, που ζούσε στο Πήλιο και δίδασκε στους θνητούς την πολεμική τέχνη, το κυνήγι, την μουσική, την αστρονομία, την νομοθεσία, την μαντική, την ιατρική, την φαρμακευτική και θεραπευτική χρήση των βοτάνων της πλούσιας χλωρίδας της γης του Πηλίου. Κοντά του ο Ασκληπιός κατέστη μέγας ιατρός, θεραπεύοντας όλες τις ασθένειες είτε μέσω ύμνων, είτε με φάρμακα είτε με εγχειρήσεις.

Κοντά στον Χείρωνα αλλά και με διδασκαλία του θεού πατέρα του, ο Ασκληπιός έμαθε ιατρική και είχε την ικανότητα να θεραπεύει κάθε αρρώστια και πληγή. Βοήθησε και η θεά Αθηνά: Όταν κόσμησε την ασπίδα της με το τρομερό κεφάλι της γοργόνας Μέδουσας, χάρισε στον Ασκληπιό το μαγικό αίμα του τέρατος: Αυτό που προερχόταν από τη δεξιά φλέβα της Μέδουσας θεράπευε τους ανθρώπους, ενώ εκείνο που προερχόταν από την αριστερή, τους σκότωνε. Βοήθησε και η γνώση των άπειρων ιαματικών βοτανιών που φύτρωναν στο Πήλιο. Στα νιάτα του, ο Ασκληπιός μετείχε στην Αργοναυτική εκστρατεία και στο κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου. Μετά, πήγε κι εγκαταστάθηκε στην Τρίκκη, την πιο σπουδαία πόλη της Ιστιαιώτιδας. Η φήμη του απλώθηκε σε όλο τον κόσμο και πλήθος άνθρωποι έσπευδαν να τον βρουν για να τους θεραπεύσει. Στην Τρίκκη, ιδρύθηκε το πρώτο στον κόσμο Ασκληπιείο. Οι ικανότητες του Ασκληπιού ήταν τόσες πολλές, ώστε πέτυχε να αναστήσει και νεκρούς: Στην εκστρατεία των Επτά επί Θήβας, ανάστησε τον Καπανέα και τον Λυκούργο, ενώ το ίδιο έκανε και με τον Ιππόλυτο, τον γιο του Θησέα. (Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

Ή απόπειρά του να αναστήσει θνητούς θεωρήθηκε αλαζονεία από τον Δία, ο οποίος τον σκότωσε με ένα κεραυνό, ή ο θεός του Άδη παραπονέθηκε στον Δία ότι ο Ασκληπιός του έκλεβε την πελατεία, οπότε ο Δίας τον κεραύνωσε. Ό,τι κι αν έγινε, ο θάνατος του Ασκληπιού σημαίνει ότι πρώτα θεωρήθηκε θνητός και έπειτα θεοποιήθηκε καθώς οι θεοί ήταν αθάνατοι. Τον λάτρευαν όμως σε όλη την Ελλάδα ως θεό, ενώ τα Ασκληπιεία δεν ήταν απλά θεραπευτήρια αλλά ιεροί τόποι που διευθύνονταν από αρχιερέα και ιερείς. Αργότερα, το Ασκληπιείο της Τρίκκης έπεσε σε παρακμή καθώς τη φήμη του έκλεψαν τα Ασκληπιεία της Επιδαύρου και της Κω. Στα 300 π.Χ. όμως, υπήρχε ακόμα ένα σπήλαιο που ήταν γνωστό ως το άδυτο του Ασκληπιού. Στα ρωμαϊκά χρόνια, η μορφή του θεού – γιατρού ακολουθούσε πορεία αντίστροφη προς αυτή του Δωδεκάθεου: Όσο η λατρεία των θεών του Ολύμπου έσβηνε, τόσο του Ασκληπιού μεγάλωνε και απλωνόταν. Στη Ρώμη, η λατρεία του ξεκίνησε το 291 π.Χ. Το όνομά του ήταν Aesculapius. Στα αγάλματα, παρουσιάζεται με μορφή περίπου ίδια με τον Δία, να στηρίζεται σε μπαστούνι πάνω στο οποίο ελίσσεται το ιερό φίδι.

Από νωρίς, τον Ασκληπιό διεκδίκησαν η Επίδαυρος και η Μεσσηνία αλλά αναμφισβήτητη έμεινε τελικά η άποψη ότι ανήκε στην Τρίκκη. Εκεί έζησε, εκεί άσκησε το επάγγελμά του, εκεί παντρεύτηκε κι απέκτησε κόρες τις Υγεία (θεά με πανελλήνια ακτινοβολία, προσωποποίηση της σωματικής και ψυχικής ευεξίας), Ιασώ, Ακεσώ (λατρευόταν στην Επίδαυρο και την Αθήνα), Πανάκεια (θεά των ιαματικών βοτανιών και των θαυματουργών φαρμάκων) και γιους τον Μαχάονα και τον Ποδαλείριο (ήταν οι γιατροί του ελληνικού στρατοπέδου στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας, ο Μαχάων πρώτος χειρούργος και ο αδελφός του πρώτος ψυχίατρος).

 Κατά μίαν άλλην μυθολογική εκδοχή, ο Φλεγύας έφθασε κάποτε στην χώρα των Επιδαυρίων συνοδευόμενος από την οικογένειά του και την όμορφη κόρη του Κορωνίδα, η ομορφιά της οποίας μάγεψε τον θεό Απόλλωνα, που την έκανε δική του, με αποτέλεσμα η Κορωνίδα να μείνει έγκυος στον Ασκληπιό. Το βρέφος που γεννήθηκε, η Κορωνίδα το εγκατέλειψε στο Τίτθιον όρος (1.500μέτρα βορειοανατολικώς του θεάτρου της Επιδαύρου). Χάρη στην εύνοια του θεού Απόλλωνα, μια αίγα ενός τοπικού ποιμένος, εγκατέλειψε το κοπάδι και έμεινε κοντά στο νεογέννητο βρέφος,  για να το ταΐσει με το γάλα της και να το ζεστάνει με το σώμα της. Κοντά τους έμεινε και ο σκύλος του κοπαδιού, για να το φυλάει. Κάποια στιγμή, ο ποιμένας αναζητώντας την αίγα και τον σκύλο του, έφθασε ως το βρέφος, το οποίο ήταν τυλιγμένο μέσα σε μία λάμψη και ό ποιμένας κατάλαβε, πως κάποιος θεός προστατεύει το βρέφος. Ο μικρούλης Ασκληπιός μεγάλωνε στα βουνά, μέχρι που ο θεϊκός πατέρας του, ο Απόλλων, τον περιμάζεψε και τον έστειλε να σπουδάσει Ιατρική στο Πήλιο, δίπλα στο Κένταυρο Χείρωνα. (Ελλήνων Δίκτυο).

Έγινε μάλιστα χειρουργός και ασκώντας την τέχνη του για πολύ καιρό όχι μόνο εμπόδιζε κάποιους να πεθάνουν αλλά ανάσταινε και τους νεκρούς· γιατί πήρε από την Αθηνά το αίμα που έτρεξε από τις φλέβες της Γοργόνας, και το αίμα που είχε χυθεί από τα αριστερά το χρησιμοποιούσε για την καταστροφή των ανθρώπων [ήταν δηλητήριο], ενώ αυτό που είχε τρέξει από τις δεξιές φλέβες για τη σωτηρία τους [ήταν ευεργετικό], και με αυτό ανάσταινε τους νεκρούς. (Απολλόδωρος 3.10.3)

Μάλιστα ο Απολλόδωρος αναφέρει ότι είχε ανακαλύψει μαρτυρίες για αυτούς που ανέστησε ο Ασκληπιός:  τον Καπανέα και τον Λυκούργο, όπως λέει ο Στησίχορος <στην> Εριφύλη, τον Ιππόλυτο, όπως λέει ο συγγραφέας των Ναυπακτικών, τον Τυνδάρεω, όπως λέει ο Πανύασσις, τον Υμέναιο, όπως λένε οι Ορφικοί, τον Γλαύκο, τον γιο του Μίνωα, όπως αναφέρει ο Μελησαγόρας.  

Στη διάρκεια της μαθητείας του κοντά στον Χείρωνα, έμαθε από τη μάντισσα κόρη του Κένταυρου Ωκυρρόη και τη μυστική ιστορία των θεών.

Ο θάνατος του Ασκληπιού προήλθε είτε από τον Δία είτε από τον Πλούτωνα κι αυτό γιατί διαταρασσόταν η κοσμική ισορροπία, καθώς παρατεινόταν η ζωή των θνητών με τις διάφορες θεραπείες, μέχρι και την επιδίωξη της αθανασίας που ήταν προνόμιο των θεών, ή γιατί ο Πλούτωνας είδε τον πληθυσμό της χώρας κυριαρχίας του να μειώνεται. Τον θάνατό του εκδικήθηκε ο Απόλλωνας σκοτώνοντας τους Κύκλωπες που είχαν ευεργετήσει τον Δία· (Απολλόδωρος 3.10.4).

Τέλος, ο παραδοξογράφος του 1ου ή 2ου αι. μ..Χ. Ηράκλειτος θεωρεί ότι η ιστορία της κατακεραύνωσης του Ασκληπιού είναι μυθολόγημα που προέκυψε από τον πολύ υψηλό πυρετό από τον οποίο «ψηνόταν» ο Ασκληπιός και από τον οποίο τελικά πέθανε (περί απίστων 26).

Ύστερα από τον θάνατό του ο Ασκληπιός μεταμορφώθηκε στον αστερισμό του Οφιούχου.

Το όνομά του παράγει ο Ιούλιος ο Επιδαύριος από το όνομα "αίγλη" (Άογλα) και προς τη γνώμη του αυτή συμφωνεί και ο λεξικογράφος Ησύχιος. Η ετυμολογία του ονόματος από τον "Άσκλην", τον Κορίνθιο Βασιλέα, τον οποίο και θεράπευσε, ή από τον "Ασγελάταν", επίθετο του Απόλλωνα. Το δεύτερο συνθετικό του ονόματός του είναι "ήπιος" που προσθέτει στην "αίγλη" λάμψη και ηπιότητα. Οι αρχαιότεροι μελετητές παρήγαν το όνομα από το "ασκελής" «διά τό μή εάν σκελλέσθαι» (σκληρύνεσθαι), ή «ο μή εών τα σκέλη εσκληκέναι». (Βικιπαίδεια)

Ασκληπιός, Αρχαιολογικό Μουσείο Επιδαύρου.

Ο Ασκληπιός συμβολίζει ουσιαστικά το πέρασμα της φιλοσοφίας και της επιστήμης από την προϊστορία στην ιστορία.  

Η αρχαιολογική σκαπάνη του Π. Καββαδία έφερε στο φως το ιερό της Επιδαύρου.

Πριν από σχεδόν ένα αιώνα ο Π. Αραβαντινός έ­γραψε στο σύγγραμμά του «Ασκληπιός και Ασκληπιεία» (1907) τα εξής: «Περί της πολυτίμου ημών ιατρικής ταύτης κλη­ρονομιάς ελάχιστοι δυστυχώς ενδιαφερόμεθα,  ενώ ημείς πρωτίστως έδει να επιληφθώμεν απ’ ευθείας μετά φανατικού ζήλου, της ειδικής των ιερών τού­των μνημείων ερεύνης και σπουδής, βοηθούσης και της ιδίας ημών αθανάτου γλώσσης».

Οι ειδικοί σήμερα προσδιορίζουν τις αρχές της λατρείας της ιατρικής στην Επίδαυρο κατά προσέγ­γιση στο 16ο αιώνα π.Χ. στο ύψωμα του Κυνορτίου, πί­σω από το θέατρο.

Μετά την πτώση του μυκηναϊκού κόσμου, πάνω στα ερείπια του παλιού ιερού ξαναζωντανεύει γύρω στα 800 π.Χ. η λατρεία του, η οποία όμως τώρα μπαίνει στην προστασία του θεού Απόλλωνα. Εδώ στο λόφο του Κυνορτίου, ο βασιλιάς της Επιδαύρου, Μάλος, ίδρυσε το ιερό του Απόλλωνος Μαλεάτα.

Οι αρχαίοι Έλληνες, έδιναν μεγάλη σημασία στην ύπαρξη της ψυχής και στην ένωσή της με τον κόσμο των μακάρων, των θεών, για αυτό και επεδίωκαν την σύζευξη του θεϊκού άνω κόσμου με την γήινη πραγματικότητα, μέσω της αρμονίας του νου, της υγείας του σώματος, της παιδείας και της αρετής.

Η ιερότητα και το δέος γέμιζε την καρδιά και τον νου των προσκυνητών ασθενών – ικετών, που προσέτρεχαν γεμάτοι προσμονή και ελπίδα στα λατρευτικά και θεραπευτικά κέντρα της Αρχαίας Ελλάδος

Μεγαλόπρεπα, καλαίσθητα καλλιμάρμαρα οικοδομήματα, ηλιόλουστες στοές με περιστύλια, γυμναστήρια, θέατρα, λουτρά, όλα σε χωροταξία μέσα σε καταπράσινα ευωδιαστά δάση, κοσμημένα με αγάλματα, προτομές, καθώς και μικρότερα βοηθητικά κτήρια με την ίδια κομψή και τέλεια αρχιτεκτονική, που προκαλούσε ψυχική γαλήνη και αγαλλίαση και που ανάμεσα στο θρόισμα των φύλλων και το λαμπύρισμα του ήλιου μέσα από τις φυλλωσιές των δένδρων, ξεχώριζε το κελάρυσμα του νερού που έρρεε από την πηγή με τα ιαματικά, συνήθως, μεταλλικά νερά.

 Ιδιαίτερο ρό­λο στην ίδρυση, λειτουργία και εξέλιξή του Ασκληπιείου, έπαιξε το άφθονο τρεχούμενο νερό, που αναβλύζει ακόμη και σήμερα και διαρρέει τη μικρή κοιλάδα στα ανατολικά. Η κάθαρση με το νερό, οι θυσίες ζώων προσφο­ράς, η κοινή συνεστίαση ιερέων και ασθενών από τα ιερά σφάγια σε τελετουργικό γεύμα, εξασφάλι­ζαν σωματική υγεία και ψυχική ηρεμία στους πά­σχοντες. Αυτή η πολύ παλιά τελετουργία διατηρήθηκε αναλλοίωτη από την αρχή της παρουσίας εκεί του ιερού μέχρι το τέλος της αρχαιότητας και αποτελούσε την κεντρική λατρευτική πράξη.

Το μεγάλο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. Travelphoto.gr.

Το Ασκληπιείο της Επιδαύρου, από τα πλέον ονομαστά, μαζί με εκείνο της Κω ήταν τα σπουδαιότερα. Ο χώρος του Ασκληπιείου της Επιδαύρου απέχει οχτώ χιλιόμετρα από την πόλη της Παλαιάς Επιδαύρου. Τα μνημεία του έχουν ενταχθεί από το 1988 στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η τοποθεσία του είναι μαγευτική. Η φήμη του, τηρουμένων των αναλογιών, θα μπορούσε να ονομαστεί οικουμενική. Πολλά άλλα Ασκληπιεία, σπαρμένα σε διάφορες παραμεσόγειες πόλεις, καυχιόνταν ότι ιδρύθηκαν από το ιερό της Επιδαύρου.

Συνομιλούσε με τους ανθρώπους του ιερού, οι οποίοι δεν παρέλειπαν να του διηγούνται τα προηγούμενα θαύματα, με τα οποία ο Ασκληπιός θεράπευσε πιστούς, αλλά και να του δείχνουν επιγραφές («ιάματα») που περιέγραφαν τις θεϊκές επεμβάσεις. Έτσι κι αλλιώς, ο άρρωστος είχε την ευκαιρία να διαπιστώσει την ευεργετική δράση του Ασκληπιείου και από τα διάφορα δώρα, συνήθως αγάλματα, που στόλιζαν τον χώρο και αποτελούσαν προσφορές γιατρεμένων. Στο προκαταρκτικό στάδιο περιλαμβάνονταν ασκήσεις, μαλάξεις (με επάλειψη του σώματος με έλαια) και «εξαγνιστικά λουτρά», καθώς το νερό έπαιζε καθοριστικό ρόλο: Όλα τα Ασκληπιεία βρίσκονταν πλάι σε πηγές και διέθεταν εγκαταστάσεις για τη χρήση του νερού.

Κάποιοι από τους ασθενείς θεραπεύονταν σε αυτή τη φάση και δεν χρειαζόταν να περάσουν στην κυρίως θεραπεία που βασιζόταν στην «εγκοίμηση»: Οι ιερείς χορηγούσαν συγκεκριμένα βότανα στους ασθενείς που θυσίαζαν στον θεό το όποιο ζώο είχαν επιλέξει να προσφέρουν. Μετά, έμπαιναν στο «άβατο» και υποχρεώνονταν να κοιμηθούν πάνω στο θυσιασμένο ζώο. Ειδικά στην Επίδαυρο, ο άρρωστος ήταν υποχρεωμένος να διαβεί και έναν στριφογυριστό υπόγειο διάδρομο, κάτω από τον θόλο. Οι ιερείς τούς επισκέπτονταν τη νύχτα, μεταμφιεσμένοι σε Ασκληπιό που κατέφθασε στο πλάι τους για να τους θεραπεύσει. Κάποιες φορές, τα ιερά του ζώα του θεού, φίδια και σκυλιά, έγλυφαν τους ασθενείς για να τους θεραπεύσουν. Οι ασθενείς εύκολα πείθονταν, καθώς βρίσκονταν κάτω από την επήρεια των ουσιών. Αγνοούμε, ποιες ήταν αυτές. Τις γνώριζαν μόνο οι μυημένοι στη διαδικασία της ίασης. Υποθέτουμε ότι ήταν παραισθησιογόνες. Κάτω από την επίδρασή τους, οι ασθενείς έβλεπαν περίεργα όνειρα. Τα διηγούνταν το πρωί στους ιερείς και αυτοί, με βάση τη διήγηση, αποφαίνονταν ότι ο θεός είχε εγκρίνει τη θεραπεία τους και καθόριζαν την θεραπευτική αγωγή. Η αυθυποβολή και η πίστη έπαιζαν κυρίαρχο ρόλο στην όλη υπόθεση. Κατά κάποιον μυστηριώδη τρόπο, σε πάμπολλες περιπτώσεις, οι ασθενείς γίνονταν καλά. Η σύγχρονη ιατρική επιστήμη δεν έχει ακόμα εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος «πείθει» το σώμα και έχει ονομάσει αυτό το μυστήριο «placebo». Είναι η αναποτελεσματική φαρμακευτική αγωγή που όμως παράγει πλασματική ή πραγματική βελτίωση, επειδή και μόνο, αυτός που την ακολουθεί, πιστεύει ότι θα τον θεραπεύσει. Με τον ίδιο όρο ονομάζονται και τα εικονικά φάρμακα που χορηγούνται σε συνθήκες προσομοίωσης.

Φημισμένο Ασκληπιείο ιδρύθηκε και στην Πέργαμο, τον Γ’ π.Χ. αιώνα, από τον Αρχία τον Περγαμηνό, που είχε θεραπευτεί στην Επίδαυρο και θεώρησε σωστό να εισάγει τη λατρεία του Ασκληπιού και στη Μικρά Ασία. Ο Παυσανίας αναφέρει και τους ύμνους που εψάλλοντο εκεί και είχαν να κάνουν με τη θεραπεία του Τήλεφου. Ήταν αυτός γιος του Ηρακλή και της Αύγης, κόρης του Αλεού. Εγκαταλείφθηκε από τον παππού του στο βουνό αλλά μια ελαφίνα ανέλαβε να τον θηλάσει ώσπου το βρήκαν κάποιοι βοσκοί που τον ανέθρεψαν. Μεγαλώνοντας, το μαντείο των Δελφών του έδωσε εντολή να πάει στην Τευθρανία. Εκεί, βρήκε την μητέρα του, σύζυγο του βασιλιά Τεύθραντα, που τον υιοθέτησε, του έδωσε σύζυγο την κόρη του, Αγριόπη, και τον έκανε διάδοχό του. Στην περιοχή βγήκαν οι Αχαιοί, νομίζοντάς την για την Τροία, επιτέθηκαν, αποκρούστηκαν κι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν. Ο Αχιλλέας όμως πρόλαβε και πλήγωσε τον Τήλεφο, του οποίου την πληγή, κατά το μαντείο, μόνο αυτός που τον τραυμάτισε, μπορούσε να την κλείσει. Μετά από περιπλανήσεις, ο Τήλεφος εντόπισε τον Αχιλλέα. Ο γιος της Θέτιδας έβαλε στην πληγή του μαγικό βότανο και την έκανε να γιάνει. Με τη σειρά του, ο Τήλεφος έδειξε στους Αχαιούς τη σωστή πορεία για την Τροία.

Το 293 π.Χ., ήταν η σειρά των Ρωμαίων να προσχωρήσουν στη λατρεία του Ασκληπιού, ιδρύοντας Ασκληπιείο σε ένα από τα νησάκια του ποταμού Τίβερη. Αιτία ήταν μια επιδημία που ενέσκηψε στην πόλη. Οι Ρωμαίοι κατέφυγαν στην Επίδαυρο, απ’ όπου παρέλαβαν ένα «ιερό φίδι» που μετέφεραν στην πατρίδα τους και εγκατέστησαν στο ιερό του νέου τους θεού.

Στην Αττική, η λατρεία του Ασκληπιού ήρθε από την Επίδαυρο. Πρώτα στον Πειραιά κι έπειτα στην Αθήνα, όπου, με πρωτοβουλία κάποιου Τηλέμαχου από τις Αχαρνές, στα 420/19 π.Χ., ιδρύθηκε ιερό στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, κοντά στο θέατρο του Διονύσου (και στον Μαραθώνα, ο τύμβος του Ασκληπιού γειτονεύει με τον ναό του Διονύσου). Οι ιερείς της Ελευσίνας έσπευσαν να διαδώσουν ότι ο θεός μυήθηκε στα Ελευσίνια Μυστήρια κι έμενε στον ναό της Δήμητρας, ώσπου να κτιστεί το δικό του ιερό. Το αθηναϊκό Ασκληπιείο απέκτησε μεγάλη φήμη και λειτούργησε ως τα τέλη του Ε’ μ.Χ. αιώνα, οπότε οι χριστιανοί το μετέτρεψαν σε εκκλησία προς τιμή των θεραπευτών αγίων.

Επειδή δε στα Ασκληπιεία δεν γίνονταν δεκτοί οι βαριά ασθενείς, όπως και οι επίτοκες –«ούτε αποθανείν ούτε τεκείν όσιον»- εικάζεται ότι οι νοσηλευόμενοι θα ήταν χρονίως πάσχοντες, κυρίως από νευροψυχικές παθήσεις, δερματικές, αλλά και με χρόνιες πνευμονοπάθειες, κυρίως χρόνιοι φυματικοί, οι οποίοι στο ευχάριστο και υγιεινό περιβάλλον του ιερού του Ασκληπιού ασφαλώς και βελτιώνονταν ίσως και πολλοί να θεραπεύονταν.

Η κυκλική θόλος, χώρος μυστηριακός, είναι έρ­γο του 4ου π.Χ. αιώνα όπως και ο δωρικής αρχιτε­κτονικής ναός του Ασκληπιού. Άλλωστε με την κάθοδο των Δωριέων διαδόθηκε η λατρεία του θε­ού και οι ναοί του Ασκληπιού αντικατέστησαν άλ­λους πρωϊμότερους, που ήταν αφιερωμένοι σε διά­φορες θεότητες που θεωρούνταν προστάτιδες της υ­γείας, όπως στην Τιτάνη και αλλού.

Η Θόλος του Ασκληπιείου της Επιδαύρου

Η θόλος ή θυμέλη θεωρείται το πιο κομψό μετά το Ερεχθείο κτίσμα των κλασικών χρόνων και εί­ναι έργο του Πολυκλείτου. Το σχήμα της προσο­μοιάζει με θολωτό τάφο και οι υπόγειες κυκλικές λαβυρινθώδεις διαδρομές της συμβολίζουν το σκοτεινό βασίλειο του Άδη. Άλλωστε ο Ύπνος ήταν αδελφός του Άδη. Πλησίον του κεντρικού ναού και της θόλου, υ­πήρχαν ιερά και άλλων θεών όπως της Αρτέμιδος, της Αφροδίτης (η σημασία είναι προφανής), της Θέμιδος (δύσκολη η εξήγηση), καθώς επίσης και μεγάλη βιβλιοθήκη για χρήση των ιερέων αλλά και των ασθενών και των συνοδών τους.

 Τα φάρμακα που χρησιμοποιούσαν για την προ­ετοιμασία της εγκοιμήσεως δεν αναφέρονται σε κα­νένα ίαμα και ήταν μυστικό των ιερέων, οι οποίοι και μόνον αυτοί ήταν μυημένοι στη σύνθεση, έν­δειξη, δόση και χρήση τους.

Σεβαστή Χαβιάρα – Καραχάλιου. Δρ. Ιστορίας της Ιατρικής, οφθαλμίατρος

Οι θεραπευτικές πρακτικές, κατά την αρχαιότητα στα ασκληπιεία, δεν αφορούσαν πάντως μόνο απλά πράγματα. Υπάρχουν μαρτυρίες και για τολμηρές επεμβάσεις ,όπως δείχνουν τα ιατρικά εργαλεία (μαχαίρια, λαβίδες, κ.ά.) που βρέθηκαν σε τάφο του 15ου αιώνα π.Χ. στο Ναύπλιο, ή κρανία νεκρών από τη 2η χιλιετία π.Χ. με ανατρήσεις για αφαίρεση θραυσμάτων ή αιματωμάτων. Τον 6ο αιώνα π.Χ. οι ιερείς του Ασκληπιού στην Κνίδο πραγματοποιούσαν χειρουργικές τομές και καυτηριάσεις.

Το ασκληπιείο στην αρχαία Λεβήνα

 

Βιβλιογραφία

1). Ελληνικό Περιοδικό Ομακοείο, τεύχος 37, σελίδα 4-8, Εκδόσεις Ομακοείου Αθηνών (Κληρονόμοι Νικολάου Α. Μαργιωρή). Άρθρο Νικολάου Α. Μαργιωρή (1913-1993, www.omakoio.gr) –( Για την επιμέλεια – μετάφραση Ηλίας Κατσιάμπας).

2). Όλγα Ψυχογυιού, αρχαιολόγος

3). John R. Skoyles, "The Origin of Classical Greek culture: Hunter-gatherers of the alphabet" Journal of Social and Biological Structures, 13 (1990), 321-353. <http://www.users.globalnet. co.uk/~skoyles/jsbs.htm> Oswyn, Murray, Early Greece, 2nd ed., Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press, 1993, pp. 94-101.

4). Έκδ. IC I xvii 9. M. Guarducci, Lʼ Epigrafia Greca dalle origini al tardo impero, Roma 1987, 305.

5). Λεκάκης Γιώργος, Κοινωνιολόγος, Συγγραφέας – Λαογράφος

6). Μίνα Καϊάφα – Αρχαιολόγος

7). Σεβαστή Χαβιάρα – Καραχάλιου. Δρ. Ιστορίας της Ιατρικής, οφθαλμίατρος

8). Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ, Ιατρός Πνευμονολόγος - φυματιολόγος

 

ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ

Ασκληπιός. Άγαλμα στην Επίδαυρο

Ο Ιπποκράτης, Έλληνας ιατρός, γεννήθηκε στην Κω το 460 π.Χ και κατά τον Γαληνό πιθανότατα, στην παλαιά πρωτεύουσα του νησιού, την Αστυπάλαια, απεβίωσε δε στην Λάρισα το 377 π.Χ, σε ηλικία 83 ετών, ή κατά άλλους σε ηλικία 103 ετών. Θεωρείται ο «Πατέρας της Ιατρικής» και ο θεμελιωτής της ορθολογικής Ιατρικής, απαλλαγμένης από προκαταλήψεις, δεισιδαιμονίες και ανορθόδοξες μεθοδολογίες.

Έζησε στην Ελλάδα του Χρυσού Αιώνα του Περικλέους, κατά την διάρκεια του οποίου παρέλασαν από την Ελληνική γη, μεγάλοι διανοητές της Ανθρωπότητος, (Σοφοκλής, Σωκράτης, Θουκυδίδης, κ.ά).

Είναι ο ιατρός, ο οποίος συστηματοποίησε την μελέτη και κλινική εξέταση του ασθενούς, την ιατρική παρατήρηση, το ιατρικό ιστορικό, και την μεθοδολογία στην θεραπεία του ασθενούς στην βάση του «ωφελέειν ή μη βλάπτειν», δηλαδή ο ιατρός, κατά την ιατρική του πράξη, να είναι εστιασμένος στην ωφέλεια του ασθενούς και στην μικρότερη βλάβη που μπορεί να προκληθεί από ιατρική πράξη, ιατρική συμπεριφορά ή ενέργεια.

Ο Ιπποκράτης καθήμενος πάντα στην κλίνη (κρεββάτι) του ασθενούς ρωτούσε, εφ΄όσον το επέτρεπε η φύση του προβλήματος του ασθενούς, πως είναι η οικογένειά του, η ζωή του, οι ασχολίες του, τα γενικότερα προβλήματά του και μετά προχωρούσε στην ερώτηση ποιό ήταν το πρόβλημα υγείας του,  στην συμπτωματολογία και στην ιατρική εξέταση. Από αυτό το γεγονός καθιερώθηκε ο μέχρι σήμερα αποδεκτός ιατρικός όρος «κλινική εξέταση».

Ο Ιπποκράτης, κατά τον Ύπαρχο των Περσών ήταν Δωριεύς στην καταγωγή και ανήκε στον ενδοξότατο κλάδο των Ασκληπιάδων. Από την γεννεά του πατέρα του προέρχεται από τον θεό της Ιατρικής, για τους θνητούς, Ασκληπιό, ενώ από την γεννεά της μητέρας του Φαιναρέτης και κατ΄ άλλους Πραξιθέας, ήταν απόγονος του Ηρακλή.

Ο παππούς του, Ιπποκράτης επίσης στο όνομα, ήταν πρωθιερέας στο Ασκληπιείο της Κω και άριστος ιατρός. Ο πατέρας του Ηρακλείδης, ήταν επίσης άριστος γιατρός και ιερέας του Ασκληπιείου και εκείνος που δίδαξε την ιατρική τέχνη και επιστήμη στον υιό του Ιπποκράτη.

Ο βιογράφος του Σωρανός, ο οποίος έγραψε την βιογραφία του Ιπποκράτη 500 χρόνια μετά τον θάνατο του Πατέρα της Ιατρικής, (BIOGRAPHY), αναφέρει : «Μαθητής γέγονεν Ηρακλείδα του ίδιου πατρός, είτα Ηροδίκου κατά δε τινάς και Γοργίου του Λεοντίνου ρήτορος, φιλόσοφου δε Δημοκρίτου Αβδηρίτου» (μαθητής έγινε του πατέρα του Ηρακλείδη, έπειτα του Ηρόδικου και κατά άλλους του ρήτορος Γοργίου του Λεοντίνου και του φιλόσοφου του Δημόκριτου από τα Άβδηρα). Μετά την εκπαίδευσή του άρχισε να ασκεί την ιατρική στη γενέτειρά του την Κω, όπου και παντρεύτηκε και απέκτησε τρία παιδιά, δυο γιους (Θεσσαλός και Δράκων) και μια κόρη. (J. Jouanna, 1998), γαμπρός του δε, ήταν ο Πόλυβος. Η σύζυγός του ονομαζόταν Αβλαβία (δεν προκαλεί βλάβη) και το  όνομά της περιλαμβάνεται μόνο σε μία ανώνυμη βιογραφία του Ιπποκράτη γραμμένη στη Λατινική Γλώσσα. Από περιγραφές, ο Ιπποκράτης ήταν μετρίου αναστήματος με κοντά γένια και σχετικά μεγάλη μύτη. Σε πολλές παραστάσεις παρουσιάζεται με μάλλινο σκούφο στο κεφάλι ως πιθανή ένδειξη ότι, ο Ιπποκράτης ήταν μυημένος στα Ελευσίνια Μυστήρια.

Ο Ιπποκράτης εξετάζει ένα παιδί. Πίνακας του Robert Thom (1950)     Hippocrates is examining a child. Table of Robert Thom (1950). (από Ερανιστής 2 Απριλίου 2018)

Λέγεται ότι, ο Ιπποκράτης γιάτρεψε τον Δημόκριτο από ένα ψυχικό νόσημα, τη «Μανία». Ο Κοραής γράφει ότι, ο Πέρσης βασιλιάς Αρταξέρξης, όταν στο στράτευμά του ενέσκηψε βαρειά επιδημία, προσκάλεσε τον Έλληνα ιατρό Ιπποκράτη  για να θεραπεύσει το στρατό του, προσφέροντάς του άφθονο χρυσάφι και τιμές.

Ο Ιπποκράτης αρνούμενος, προτίμησε την θεραπεία των ομογενών του Ελλήνων «και μεταξύ τούτων όχι τους πλουσίους αλλά πτωχών κωμών (κωμοπόλεων) πτωχούς κάτοικους, εις τοις οποίους πολλάκις έδιδεν αυτός χρηματικήν βοήθειαν, αντί να λάβει παρ’ αυτών τον δίκαιον του κόπου του, μισθόν».

Ο βιογράφος του Σωρανός επίσης αναφέρει την θεραπεία του Έλληνα βασιλιά της Μακεδονίας Περδίκκα του Β’, από τον Ιπποκράτη, ο οποίος έπασχε από μελαγχολία και εθεωρείτο ότι είχε προσβληθεί από «φθίση» (φθίνω= λειώνω). Ο Ιπποκράτης, ο οποίος βάσιζε την διάγνωσή του στην παρατήρηση, ήταν μελετητής της ανθρώπινης φυσιογνωμίας και των αντιδράσεων, παρατήρησε τις αλλαγές στην έκφραση του Περδίκκα του Β’, κάθε φορά που αντίκριζε την παλλακίδα του πατέρα του, με την οποία ήταν παράφορα ερωτευμένος και ήταν ο λόγος της μελαγχολίας του. Δίνοντας την σωστή διάγνωση στο πρόβλημα και τις κατάλληλες συμβουλές, τον απάλλαξε από το πάθος του και έτσι, κέρδισε την εμπιστοσύνη του και την εύνοιά του (J. Jouanna, 1998).

Μετά τον θάνατο των γονέων του, ο Ιπποκράτης, όπως και οι σύγχρονοι ιατροί, για ολοκλήρωση των ιατρικών εμπειριών και παρατηρήσεων, και για παροχή των ιατρικών του πρακτικών και θεραπειών, ταξίδευσε σε πολλές χώρες στην Σκυθία, Αίγυπτο, Λιβύη, Θράκη, Προποντίδα, Θάσο, Δήλο, Θεσσαλία, Μακεδονία, παράλια Μ. Ασίας, Αθήνα (J. Jouanna, 1998). Στην Αθήνα με τις συμβουλές του αντιμετωπίσθηκε λοιμός που έπληξε τον πληθυσμό της, κατά τα πρώτα έτη του Πελοποννησιακού πολέμου και για αυτό οι Αθηναίοι, του απένειμαν λαμπρές τιμές «τοις Ελευσίνιος εμύησαν και πολίτην έγραψαν και την εν Πρυτανείω σίτησιν έδωσαν εις εκγόνους» (τον εμύησαν στα Ελευσίνια Μυστήρια, τον έκαναν Αθηναίο πολίτη και παρείχαν εις τον ίδιον και τους απογόνους του δωρεάν σίτιση εις το Πρυτανείον .

Προτομή του Ιπποκράτη του Κώου, Έλληνα ιατρού και γεωγράφου, ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της Δυτικής ιατρικής. Μαρμάρινη αντιγραφή μετά από ελληνικό πρωτότυπο του 4ο αιώνα π.χ. Νάπολη, Μουσείο Αρχαίας Συμμαχίας (Αρχαιολογικό Μουσείο) (φωτογραφία: DeAgostini/Γκεττύ εικόνες)

Bust of Hippocrates of Cos, Greek physician and geographer, considered the father of Western medicine. Marble copy after a Greek original of the 4th century bC. Naples, Museo Archeologico Nazionale (Archaeological Museum) (Photo: DeAgostini/Getty Images)

Ο Ιπποκράτης, συστηματοποιώντας και καταγράφοντας τις εμπειρίες, τις αναλύσεις και παρατηρήσεις του, μελετούσε την  χλωρίδα, τον φυτικό πλούτο και τις κλιματολογικές συνθήκες άλλων τόπων, τον τρόπο διαβίωσης των κατοίκων, την επίδραση του τρόπου διαβίωσης, του περιβάλλοντος και διαφόρων συνηθειών στην υγεία ή στην εμφάνιση νόσων.

Ο Αδαμάντιος Κοραής γράφει: «Μη αρκούμενος εις τους πίνακας της πατρίδος του, περιήλθε και των άλλων πόλεων τα Ασκληπιεία, με σκοπόν να ερευνήση και τους πίνακας εκείνων, και από ζώσης φωνής να μάθη τας παρατηρήσεις των ιερέων. Ως φιλόσοφος έβαλεν την τόσην ύλην εις τάξιν». Κατά τον Αδαμάντιο Κοραή, ο Ιπποκράτης οφείλει την δόξα του στην σοφία του και στην υποδειγματική αρετή του, τόσο κατά την άσκηση της ιατρικής, όσο και στην ζωή του.

Γυρίζοντας στην γενέτειρά του, την Κω, μετά από δώδεκα έτη, αναλαμβάνει την διοργάνωση, τον εκσυγχρονισμό και την επέκταση της Ιατρικής σχολής του Ασκληπιείου της Κω, μεγαλώνει τις αίθουσες νοσηλείας, εισάγει νέες θεραπευτικές μεθόδους, διαχωρίζει την ιατρική πράξη από τις περιττές θρησκευτικές δοξασίες της εποχής, κάνοντας πράξη  τα ιατρικά του «πιστεύω». «Ο βίος βραχύς, η τέχνη μακρά, ο καιρός οξύς, η πείρα σφαλερά, η δε κρίσις Χαλεπή» (η ζωή σύντομη, η εκμάθηση της τέχνης της Ιατρικής μακρά, ο καιρός λίγος, η εμπειρίες εσφαλμένες, η δε κρίση αμφίβολη), «Ωφελέειν η μη βλάπτειν» (να ωφελούμε, προκαλώντας την λιγότερη βλάβη), «Ιατρική τεχνέων πάσεων επιφανεστάτη» (η Ιατρική είναι η επιφανέστερη από όλες τις τέχνες).

Ήταν ο πρώτος που ομιλεί για την αναγκαιότητα της αντισηψίας, για την καθαρότητα του σώματος και την άμεμπτη ηθική του ιατρού, καθώς και για την ολιστική αντιμετώπιση του ασθενούς και όχι, την μεμονωμένη αντιμετώπιση του πάσχοντος οργάνου και ο οποίος δίδαξε ότι, στο ανθρώπινο σώμα κυκλοφορούν ουσίες, αίμα και βλέννη, κίτρινη και μελανή χολή, η ισορροπία των οποίων επιφέρει την υγεία στον άνθρωπο και η ανισορροπία τους την ασθένεια. Τα φάρμακα για τους Ιπποκρατικούς είναι βοηθήματα της «φύσις». (Μανιάτης, 2002)

Οι Ιπποκρατικοί ιατροί, φρονούν ότι η κλινική εξέταση του ασθενούς πρέπει να είναι εξονυχιστική και να επαναλαμβανόμενη συχνά, γιατί οι αρρώστιες έχουν δυναμική και είναι εξελισσόμενες κατά φάσεις, η τελευταία από τις οποίες προκαθορίζει και την έκβασή τους («λύσις» ή «κρίσις» της νόσου).

Η διάγνωση γινόταν μετά από εξαντλητική εξέταση του αρρώστου, με κριτήρια που θυμίζουν κλινικές εξετάσεις των καιρών μας. Μερικά από τα ιπποκρατικά κλινικά σημεία, όπως το «ιπποκράτειον προσωπείον» (η όψη, δηλαδή, του ετοιμοθάνατου), οι «ιπποκρατικοί δάκτυλοι» (η πληκτροδακτυλία που διαπιστώνεται συχνά σε καρδιοπνευμονικά σύνδρομα και σε συγγενείς καρδιοπάθειες), και η ιπποκράτειος σείσις (που συνοδεύει κατά κανόνα το θωρακικό εμπύημα) είναι κλασικά ακόμη και στη σύγχρονη ιατρική βιβλιογραφία.

Ωστόσο, επειδή οι κλινικές διαγνωστικές δυνατότητες ήταν περιορισμένες, το ενδιαφέρον της ιπποκρατικής ιατρικής επικεντρώθηκε κυρίως στην πρόληψη και την πρόγνωση, που βασιζόταν σε διάφορα κλινικά σημεία, όπως η ανισοκορία, οι ψυχροί ιδρώτες και το καθολικό οίδημα. (Βικιπαίδεια)

Πληκτροδακτυλία

Στα έργα Περὶ Ὀδοντοφυΐης και Περὶ Σαρκῶν αναλύονται :

Ονοματολογία των δοντιών: Υπάρχουν αναφορές όπως: αριθμούμενος ὁ πεμπταίος ἀπὸ τῶν ἔμπροσθεν, δηλαδή για το πέμπτο δόντι όπου η αρχή μέτρησης ξεκινά από τα πρόσθια δόντια.

Η φύση των δοντιών

Η Οδοντοφυΐα: Η ανατολή των δοντιών αποτελεί ένα από τα πλέον συναρπαστικά κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής οδοντιατρικής καθώς σχετίζεται άμεσα με τα στάδια ανάπτυξης του ατόμου και σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη μια ηλικιακή κατηγορία στην επόμενη.

Παθολογία και Οδοντικός Φραγμός : Βρουξισμός των δοντιών, Αιμωδία, Οδοντικός Πόνος, Ξήρανση δοντιών, Σφακελισμός, Διαπύηση, Συγγενείς ανωμαλίες των δοντιών

Παθήσεις των ούλων: όπως αποστήματα, ουλίτιδα, υπερσαρκώσεις και επουλίδες.

Γναθοχειρουργική. Με την ιπποκρατική πραγματεία Περὶ ἄρθρων η Γναθοχειρουργική αναντίρρητα συγκροτείται ως ένας ιδιαίτερος τομέας της χειρουργικής αντιμετώπισης εξαρθρώσεων και καταγμάτων των γνάθων. (Βικιπαίδεια)

Ορθοδοντική: Η πρώτη αναφορά σε στήριξη και ακινητοποίηση εύσειστων δοντιών με πρόσδεση εντοπίζεται στο ιπποκρατικό έργο Περὶ ἄρθρων. Πρόκειται για περιπτώσεις καταγμάτων της κάτω γνάθου, στις οποίες η πρόσδεση έχει σαν στόχο την αποκατάσταση της απόκλισης και της μετακίνησης των δοντιών στη φυσιολογική τους θέση. (Βικιπαίδεια)

Σε μεγάλη ηλικία έφυγε για τη Θεσσαλία, όπου και πέθανε και ετάφη σε ηλικία 103 ετών, σύμφωνα με το βίο των Βρυξελλών, περίπου το 370 π.Χ. Στον τάφο του, ο οποίος ευρίσκετο μεταξύ Λάρισας και Γυρτώνας, ο θρύλος λέει ότι εκεί διέμενε σμήνος μελισσών, των οποίων το μέλι είχε την ιδιότητα να θεραπεύει τις παιδικές άφθες. Για το μνημείο του, το οποίο εσώζετο μέχρι τον 2ο μ.Χ. αιώνα, ο Άνθιμος Γαζής γράφει: «Ο τάφος αυτού μέχρι της σήμερον (1807) φαίνεται» μεταξύ των μνημάτων των Τούρκων «επάνω εις τον δρόμον» με κάποια επιγραφή, την οποία διάβασε, αλλά δεν μπόρεσε να αντιγράψει, γιατί τον είχαν περιτριγυρίσει παιδιά Τούρκων και έφυγε «λυπημένος και με στεναγμούς».

Το 1926 μετά από μια πλημμύρα ανακαλύφθηκε από χωρικούς λάρνακα, την οποία έσπευσαν να μελετήσουν οι εκεί λόγιοι Θ. Ανδρεάδης και Ι. Οικονομίδης. Στην πλάκα φαινόταν καθαρά το όνομα του Ιπποκράτη. Από το φόβο των Τούρκων αρκέστηκαν σε απλή έρευνα και παρακάλεσαν τον Νετσήπ-Μπέη, Τούρκο αλλά προστάτη των Χριστιανών, να διαφυλάξει την πλάκα, πράγμα που έγινε, ενώ τα ευρήματα της λάρνακας είχαν διαρπαγεί. Λέγεται ότι ένα χρυσό φίδι το πήρε ο φροντιστής του Νετσήπ-Μπέη και το πούλησε σε ένα χρυσοχόο και κάποια νομίσματα ένας άλλος Τούρκος. Το Μάρτιο του 1857 ο Λαρισαίος γιατρός Σαμαρτσίδης βρήκε στο σπίτι του Μπέη την επιτάφια πλάκα και τη δημοσίευσε σε ιατρικό περιοδικό εκδιδόμενο από τον πρώτο διδάκτορα της Ιατρικής Σχολής του Παν/μιου Αθηνών Α. Γούδα. Η επιγραφή είχε ως εξής: 

… ΙΠΠΟΚΡΑΤ… ΚΩ… ΑΓΛΑΟΦ…

……… ΣΩΜΑ……….

ΠΟΛΕΙ….. ΜΕ……… ΤΕΛΕΣΦ…

ΑΓΑΘΗ…. ΑΡΕ….ΕΝΕΚΑ…

……… ΧΡΗΣΤ….. ΧΑΙΡΕ.

Επίσης, όπως γράφει ο Σαμαρτσίδης βρήκε και τη λάρνακα. Η είδηση προκάλεσε συγκίνηση μεταξύ των ιατρών όλου του κόσμου και ιδιαίτερα μετά τη μετάφραση στη Γαλλική και αναδημοσίευση της ανακοίνωσης Σαμαρτσίδη από τον Rene Briau. (Σοφία Τσιονάκου, ο Ιπποκράτης και η Ιατρική των Αρχαίων Ελλήνων)

                    

Ο  ΟΡΚΟΣ  ΤΟΥ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ

Μέχρι πρόσφατα, οι ιατροί όλου του κόσμου ορκίζοντο στον διαχρονικό και πάντα επίκαιρο όρκο του Ιπποκράτους, ο οποίος από την πλευρά της μητρός του, εθεωρείτο 20ος απόγονος του Ηρακλή και, από την πλευρά του πατρός του,18ος εγγονός του Ασκληπιού. Εγράφη τον 4ο αιώνα π.Χ., από τον Ιπποκράτη.

 

Ιπποκράτης γκραβούρα (γκραβούρα του Πέτερ

Πάουλ Ρούμπενς, 1638)

Ο ιπποκρατικός όρκος, αποτελεί ένα αθάνατο κλασικό κείμενο. Αποτελείται από μία μόνο σελίδα και αποτελεί σήμερα, όπως και στην αρχαιότητα, το ανθρωπιστικό, ιδεολογικό και ηθικό πρότυπο το οποίο πρέπει να διέπει την άσκηση της Ιατρικής Επιστήμης και Τέχνης και πάνω στον οποίο στηρίχθηκε η Παγκόσμια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (Γενεύη 1948) και η Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Αρρώστων (Λισσαβόνα 1981). (Βικιπαίδεια)

Ο Όρκος αυτός, στην αρχαιότητα, εδίδετο από τους υποψηφίους σπουδαστές Ιατρικής, οι οποίοι δεν ανήκαν σε γεννεά Ασκληπιάδων, δηλαδή από γεννεά που ασχολείτο με την Ιατρική από πατέρα σε υιό, πριν αρχίσουν την εκπαίδευσή τους, ενώπιον του μελλοντικού διδασκάλου τους. (J. Jouanna, 1998)

(Βικιπαίδεια)

Αρχαίο κείμενο

Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρὸν, καὶ Ἀσκληπιὸν, καὶ Ὑγείαν, καὶ Πανάκειαν, καὶ θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας, ἵστορας ποιεύμενος, ἐπιτελέα ποιήσειν κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν ὅρκον τόνδε καὶ ξυγγραφὴν τήνδε, ἡγήσασθαι μὲν τὸν διδάξαντά με τὴν τέχνην ταύτην ἴσα γενέτῃσιν ἐμοῖσι, καὶ βίου κοινώσασθαι, καὶ χρεῶν χρηίζοντι μετάδοσιν ποιήσασθαι, καὶ γένος τὸ ἐξ ωὐτέου ἀδελφοῖς ἴσον ἐπικρινέειν ἄῤῥεσι, καὶ διδάξειν τὴν τέχνην ταύτην, ἢν χρηίζωσι μανθάνειν, ἄνευ μισθοῦ καὶ ξυγγραφῆς, παραγγελίης τε καὶ ἀκροήσιος καὶ τῆς λοιπῆς ἁπάσης μαθήσιος μετάδοσιν ποιήσασθαι υἱοῖσί τε ἐμοῖσι, καὶ τοῖσι τοῦ ἐμὲ διδάξαντος, καὶ μαθηταῖσι συγγεγραμμένοισί τε καὶ ὡρκισμένοις νόμῳ ἰητρικῷ, ἄλλῳ δὲ οὐδενί. Διαιτήμασί τε χρήσομαι ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν, ἐπὶ δηλήσει δὲ καὶ ἀδικίῃ εἴρξειν. Οὐ δώσω δὲ οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμον, οὐδὲ ὑφηγήσομαι ξυμβουλίην τοιήνδε. ὁμοίως δὲ οὐδὲ γυναικὶ πεσσὸν φθόριον δώσω. Ἁγνῶς δὲ καὶ ὁσίως διατηρήσω βίον τὸν ἐμὸν καὶ τέχνην τὴν ἐμήν. Οὐ τεμέω δὲ οὐδὲ μὴν λιθιῶντας, ἐκχωρήσω δὲ ἐργάτῃσιν ἀνδράσι πρήξιος τῆσδε. Ἐς οἰκίας δὲ ὁκόσας ἂν ἐσίω, ἐσελεύσομαι ἐπ' ὠφελείῃ καμνόντων, ἐκτὸς ἐὼν πάσης ἀδικίης ἑκουσίης καὶ φθορίης, τῆς τε ἄλλης καὶ ἀφροδισίων ἔργων ἐπί τε γυναικείων σωμάτων καὶ ἀνδρῴων, ἐλευθέρων τε καὶ δούλων. Ἃ δ' ἂν ἐν θεραπείῃ ἢ ἴδω, ἢ ἀκούσω, ἢ καὶ ἄνευ θεραπηίης κατὰ βίον ἀνθρώπων, ἃ μὴ χρή ποτέ ἐκλαλέεσθαι ἔξω, σιγήσομαι, ἄῤῥητα ἡγεύμενος εἶναι τὰ τοιαῦτα. Ὅρκον μὲν οὖν μοι τόνδε ἐπιτελέα ποιέοντι, καὶ μὴ ξυγχέοντι, εἴη ἐπαύρασθαι καὶ βίου καὶ τέχνης δοξαζομένῳ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐς τὸν αἰεὶ χρόνον. παραβαίνοντι δὲ καὶ ἐπιορκοῦντι, τἀναντία τουτέων.

Απόδοση

"Ορκίζομαι στον Απόλλωνα τον Ιατρό και στον Ασκληπιό και στην Υγεία και στην Πανάκεια και σε όλους τους Θεούς επικαλούμενος την μαρτυρία τους, να τηρήσω πιστά κατά τη δύναμη και την κρίση μου αυτόν τον όρκο και το συμβόλαιό μου αυτό. Να θεωρώ αυτόν που μου δίδαξε αυτή την τέχνη, ίσο με τους γονείς μου και να μοιραστώ μαζί του τα υπάρχοντά μου και τα χρήματά μου, αν έχει ανάγκη φροντίδας. Να θεωρώ τους απογόνους του, ίσους με τα αδέλφια μου και να τους διδάξω την τέχνη αυτή αν θέλουν να τη μάθουν, χωρίς αμοιβή και συμβόλαιο και να μεταδώσω με παραγγελίες, οδηγίες και συμβουλές όλη την υπόλοιπη γνώση μου και στα παιδιά μου και στα παιδιά εκείνου που με δίδαξε και στους άλλους μαθητές που έχουν κάνει γραπτή συμφωνία μαζί μου και σε όσους έχουν ορκισθεί στον ιατρικό νόμο και σε κανέναν άλλο και να θεραπεύω τους πάσχοντες κατά τη δύναμή μου και την κρίση μου χωρίς ποτέ, εκουσίως, να τους βλάψω ή να τους αδικήσω. Και να μη δώσω ποτέ σε κανένα, έστω κι αν μου το ζητήσει, θανατηφόρο φάρμακο, ούτε να δώσω ποτέ τέτοια συμβουλή. Ομοίως, να μη δώσω ποτέ σε γυναίκα φάρμακο για να αποβάλει. Να διατηρήσω δε τη ζωή μου και την τέχνη μου καθαρή και αγνή. Και να μη χειρουργήσω πάσχοντες από λίθους αλλά να αφήσω την πράξη αυτή για τους ειδικούς. Και σε όποια σπίτια κι αν μπω, να μπω για την ωφέλεια των πασχόντων αποφεύγοντας κάθε εκούσια αδικία και βλάβη και κάθε γενετήσια πράξη είτε με γυναίκες, είτε με άνδρες, ελεύθερους ή δούλους. Και ό,τι δω ή ακούσω κατά την άσκηση του επαγγέλματός μου, ή και εκτός, για τη ζωή των ανθρώπων, που δεν πρέπει ποτέ να κοινοποιηθεί, να σιωπήσω και να το τηρήσω μυστικό. Αν τον όρκο μου αυτό τηρήσω πιστά και δεν τον αθετήσω, είθε να απολαύσω για πάντα την εκτίμηση όλων των ανθρώπων για τη ζωή μου και για την τέχνη μου, αν όμως παραβώ και αθετήσω τον όρκο μου να υποστώ τα αντίθετα από αυτά".  (Βικιπαίδεια)

https://youtu.be/7IFsS2cAfzg (πατήστε εδώ)

Enrique Simonet. La autopsia, 1980, (htpp://eranistis.net)

Ο Ιπποκράτης και η Ιπποκρατική Συλλογή

Κατά τη διάρκεια των ταξιδίων του, ο Ιπποκράτης θεράπευε και δίδασκε, έγραφε τις παρατηρήσεις του, τις θεωρίες του, τις ανακαλύψεις και τα ιδανικά του. Μετά το θάνατό του, το έργο του συγκεντρώθηκε και αποτέλεσε αυτό που είναι γνωστό ως «Ιπποκρατική Συλλογή».

Τα έργα που αποτελούν την Ιπποκρατική Συλλογή είναι 60 στον αριθμό και γράφτηκαν στην ιωνική διάλεκτο. Η Ιπποκρατική Συλλογή περιέχει εγχειρίδια, διαλέξεις, έρευνες, σημειώσεις και φιλοσοφικά δοκίμια για διάφορα θέματα στον τομέα της ιατρικής, χωρίς συγκεκριμένη σειρά. Τα έργα αυτά γράφτηκαν για διαφορετικά ακροατήρια, για ειδικούς και μη ειδικούς, και μερικές φορές παρουσιάζονται σημαντικές αντιφάσεις μεταξύ των έργων. Μερικά δε από τα άρθρα έχουν γραφτεί από άλλους γιατρούς που γνώριζαν πως καθετί που είχε την υπογραφή του Ιπποκράτη θα τύχαινε ευρείας αποδοχής.

Γενικής φύσης είναι:

  • ο Όρκος
  • ο Νόμος
  • Περί Αρχαίας Ιατρικής
  • Περί Ιατρού, Περί Τέχνης
  • Περί Ευσχημοσύνης
  • Παραγγελίαι και Αφορισμοί

Ανατομικά και φυσιολογικά είναι:

  • Περί Ανατομής
  • Περί Καρδίας
  • Περί Σαρκών
  • Περί Αδένων
  • Περί Οστέων Φύσεως
  • Περί Γονής
  • Περί Φύσεως Παιδίου
  • Διαιτητικά
  • Περί Τροφής
  • Περί Διαίτης
  • Περί Διαίτης Υγιεινής

Γενικής παθολογίας είναι:

  • Περί Αέρων, Υδάτων, Τόπων
  • Περί Χυμών
  • Περί Κρίσεων
  • Περί Κρισίμων
  • Περί Εβδομάδων
  • Περί Φυσών

Στην προγνωστική ιατρική ανήκουν:

  • Προγνωστικόν
  • Προρρητικόν και Κωακαί Προγνώσεις

Στην ειδική νοσολογία:

  • Περί Επιδημιών
  • Περί Παθών
  • Περί Νόσων
  • Περί των Εντός Παθών
  • Περί της Ιερής Νόσου
  • Περί Τύπων των κατ' άνθρωπον

Στη Θεραπευτική ανήκουν:

  • Περί Διαίτης Οξέων Νοσημάτων
  • Περί Υγρών Χρήσιος

Στη χειρουργική ανήκουν:

  • Κατ' Ιατρείον
  • Περί Ελκών
  • Περί Αιμορροΐδων
  • Περί Συρίγγων
  • Περί των εν τη Κεφαλή Τραυμάτων
  • Περί Αγμών
  • Περί Άρθρων. Μολχικός

Στη μαιευτική και τη γυναικολογία τα:

  • Περί Παρθενίων
  • Περί Γυναικείας Φύσεως
  • Περί Γυναικείων Α', Β'
  • Περί Αφόρων
  • Περί Επικυήσεως
  • Περί Επταμήνου και Οκταμήνου
  • Περί Εγκατατομής Εμβρύου

Στην οφθαλμολογία ανήκει το:

  • Περί Όψεως

Στην παιδιατρική ανήκει το:

  • Περί Οδοντοφυίης

Εκτός από τα παραπάνω έργα, περιλαμβάνονται και 24 Επιστολές και το Περί Μανίας Λόγος, στο οποίο περιγράφεται η πρόσκληση του Ιπποκράτη από τους Αβδηρίτες για την υποτιθέμενη θεραπεία του Δημόκριτου.

Όμως, οι πολλές διασκευές των έργων του και η προσθήκη ψευδεπίγραφων από αρχαιοτάτων χρόνων, οδήγησαν τους μεταγενέστερους μελετητές στην αδυναμία διάκρισης των νόθων έργων από τα γνήσια.

 

Άλλωστε, η συλλογή στη σημερινή μορφή της έγινε στους Αλεξανδρινούς χρόνους, οπότε και άρχισε, με εντολή του Πτολεμαίου, η περισυλλογή των συγγραμμάτων του Ιπποκράτη. Έτσι, κρίθηκε αναγκαίο να περιληφθούν όλα τα συγγράμματα που έφεραν το όνομά του, ακόμη και αν υπήρχαν βάσιμες υποψίες πως ήταν ψευδεπίγραφα, αρκεί να ανήκαν στους προ-αριστοτελικούς χρόνους.

Σημαντικότερη από τις εκδόσεις του έργου του παραμένει η δεκάτομη έκδοση του Εμίλ Λιτρέ (1829-1861), στο Παρίσι με ελληνικό κείμενο και γαλλική μετάφραση. Η νεότερη έκδοση των έργων ανήκει στον Κουλβάιν (Λειψία 1894 και 1902), αλλά παρέμεινε ανολοκλήρωτη. Από τους Έλληνες άριστη κριτική στα έργα του έκανε ο Αδαμάντιος Κοραής στα Περί Αερίων Υδάτων και Τόπων και Περί Διαίτης Οξέων και Αρχαίας Ιατρικής. 9. (Βικιπαίδεια)

Βιβλιογραφία

www.google.gr (Βικιπαίδεια)

Αρχαίοι Συγγραφείς. (2000), Ιπποκράτης, ιστορική θεωρία και πράξη, Εισαγωγ.η, μετάφραση, σχόλια Λυπουρλής Δημήτριος, Εκδόσεις Ζήτρος, Θεσσαλονίκη.

Jouanna, J. (1998), Ιπποκράτης/ μετ. Τσιλιβερδής, Δ. Δημήτριος, Ινστιτούτο του βιβλίου- Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα.

BIOGRAPHY.

Λυπουρλής, Δ. (1983), Ιπποκρατική ιατρική, Εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη.

Σοφία Τσιονάκου, ο Ιπποκράτης και η Ιατρική των Αρχαίων Ελλήνων

htpp://eranistis.net

Μανιάτης, Στ. Π. 92002), Ιστορία της Ιατρικής από τους προγενέστερους χρόνους έως σήμερα, Εκδόσεις «εντός».

 

ΓΑΛΗΝΟΣ

Δρ Ευαγγελία Δανιήλ

Γαληνός από την Πέργαμο(Ιατρική Επιστήμη, 17 Μαΐου 2018, Tabea Tietz), SCIHI Blog

 

Ο Έλληνας  ιατρός και φιλόσοφος Γαληνός, (Aelius Galenus ή Claudio Galenus, σε παλαιότερα βιβλία αναφερόταν ως Κλαύδιος Γαληνός από παρανόηση του συντετμημένου Cl,  επιθέτου στην λατινικήν Clarissimus που σημαίνει ενδοξότατος και το οποίο επροτάσσετο συχνά του ονόματός του) γεννήθηκε το 129 μ.Χ., στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας,  στα παράλια της Ιωνίας, στην Ελληνική πόλη Πέργαμο. Κατά άλλους η ακριβής ημερομηνία γέννησης και θανάτου του, δεν έχει διασωθεί και σύμφωνα με Άραβες βιογράφους του, απεβίωσε το 217 μ.Χ, σε ηλικία 87 ετών.

Ο Γαληνός, αναγνωρίζεται μετά τον Ιπποκράτη, ως ιατρός ,που άσκησε επίσης, τεράστια επιρροή στην Ιατρική και την Φαρμακολογία, λόγω της ευρείας επιστημονικής του κατάρτισης, της ακαμάτου παρατηρητικότητάς του, της καταγραφής των ερευνών του και της ενοποίησης κάτω από μία επιστημονική αρχή, των αρχών των Εμπειρικών, την πείρα (εμπειρία) και της τήρησης (ιατρική εξέταση), καθώς και των λογικών συνεπειών και συλλογισμών των Δογματικών, που εβασίζετο στην λογική και στοχευμένη ερμηνεία και αξιολόγηση των συμπτωμάτων, τα οποία οδηγούσαν στην διάγνωση, στη πρόγνωση και στη θεραπεία της νόσου, πάντα μέσα στα πλαίσια του ανθρωπίνως δυνατού και των δυνατοτήτων της εποχής. Αναγνωρίζεται, επίσης, ως ο θεμελιωτής της πειραματικής φυσιολογίας, καθότι ήταν ο πρώτος που έκανε πειράματα για να αποσαφηνίσει και κατανοήσει τις φυσιολογικές λειτουργίες του σώματος και τις παθολογικές αποκλίσεις τους, αφιερώνοντας μεγάλο χρόνο στη λεπτομερή μελέτη, καθώς και στην διδασκαλία του μεγάλου ενδιαφέροντός του, της Ανατομίας και της Φυσιολογίας. Οι εμπεριστατωμένες μελέτες του αναφέρονται επίσης στη χειρουργική, την οφθαλμολογία, τη μαιευτική, την παθολογία, τη θεραπευτική, την υγιεινή.

Ο Γαληνός μελέτησε τον Ιπποκράτη για τον οποίο αναφέρει τα ακόλουθα:  Ιπποκράτης, ο πάντων αγαθών ευρετής, Ιπποκράτης πάντων ημών καλών ηγεμών, Ιπποκράτης δε πάντων υπερήνεγκε και πρώτος εις φως εξήνεγκε την τελείαν παρ’ Ἐλλησιν ιατρικήν.

Η Πέργαμος, την εποχή του Γαληνού, είναι σπουδαίο εμπορικό κέντρο φημισμένη για την Βιβλιοθήκη της και για το ιερό του Ασκληπιού, το οποίο ήταν το σημαντικότερο Ασκληπιείον, εκείνη την εποχή. Ήταν η αρχαιοελληνική πόλη, εντός της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που δημιούργησε την περγαμηνή (υλικό γραφής από επεξεργασμένο δέρμα ζώων), για να παρακάμψει την άρνηση των Πτολεμαίων της Αιγύπτου, να πουλήσουν γραφική ύλη στους Περγαμηνούς, γιατί  δεν ήθελαν η Βιβλιοθήκη της Περγάμου να ξεπεράσει σε φήμη και πλούτο περιεχομένου, την Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας.

(από Μηχανή του χρόνου, http://www.mixanitouxronou.gr)

H ρήση : «Η απασχόληση είναι ο γιατρός της Φύσης και είναι απαραίτητη για την ανθρώπινη ευτυχία», αποδίδεται στον Γαληνό (Collacon της Ημέρας: μία εγκυκλοπαίδεια των προσφορών (1884), σ. 223.)

Ο Βωμός του Δία από την ακρόπολη της αρχαίας Περγάμου της Μικράς Ασίας βρίσκεται στο κέντρο της μεσαίας αίθουσας στο Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο. Αποτελούσε κομμάτι από ένα μεγάλο κτιριακό συγκρότημα. Η συλλογή περιλαμβάνει και άλλα κομμάτια του συγκροτήματος, όπως ένα μέρος του ναού της νικηφόρου Αθηνάς.( http://www.mixanitouxronou.gr/pergamos-i-archeoelliniki-poli-tis-mikras-asias-pou-dimiourgise-tin-pergamini-gia-na-antagonisti-ton-papiro-ton-egiption-pos-i-germani-exagorasan-tous-othomanous-ke-meteferan-olo-to-vomo-tou-dia-st/)

Η πλειονότητα των πληροφοριών της ζωής του Γαληνού, προέρχονται από την αυτοβιογραφία του και μέσα από τα επιστημονικά του συγγράμματα.

Ο Γαληνός καταγόταν από πλούσια και επιφανή οικογένεια της Περγάμου. Ο πατέρας του, ο Νίκων, ήταν αρχιτέκτων, αστρονόμος και μαθηματικός, οι δε πληροφορίες για την μητέρα του, την παρουσιάζουν ως μία δύστροπη, ερειστική και ανασφαλή προσωπικότητα, η οποία πιθανόν να επηρέασε τον χαρακτήρα του και την εν γένει συμπεριφορά του.

Από τον πατέρα του διδάχθηκε την επιστήμη της Αστρονομίας και τα Μαθηματικά, αλλά και την φιλοσοφία (Σωκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Επίκουρο), μέχρι τα 17 του χρόνια και στην συνέχεια, με την προτροπή του πατρός του, ξεκινά την ιατρική του εκπαίδευσή, στο ξακουστό Ασκληπιείο της Περγάμου, όπου έλαβε την ιατρική επιστημονική του κατάρτιση στην ανατομική, από τον φημισμένο ανατόμο Σάτυρο, ο οποίος υπήρξε μαθητής του Κόιντου, του σπουδαιότερου για την εποχή ανατόμου, στην εμπειρική, από τον εμπειρικό ιατρό Αισχρίωνα, ο οποίος ανήκε στην εμπειρική σχολή και ήταν μαθητής του Κόιντου και ο οποίος δίδαξε τον Γαληνό φαρμακολογία, την ιπποκρατική, από τον ιπποκρατικό ιατρό Στρατόνικο (μαθητή του Σαβίνου) και τη διαγνωστική από τον διάσημο Φικιανό, ο οποίος είχε λάβει βραβείο (στέφανον) στους τελούμενους εκεί, όπως και στην Έφεσο και σε άλλες πόλεις, ιατρικούς αγώνες. (Χαβιάρα – Καραχάλιου Σεβαστή, «Ιατρικοί αγώνες αντί συνεδρίων στην Αρχαιότητα», εφ. Ελευθεροτυπία, 17/9/96, σελ. 26.)

Το ενδιαφέρον του Γαληνού διεκδικεί η ανατομία και το 149 μ.Χ, και μετά το θάνατο του πατέρα του και κληρονομώντας την σημαντική πατρική περιουσία, φεύγει από την Πέργαμο για να συνεχίσει και ολοκληρώσει  την ιατρική του εκπαίδευση και κατάρτιση στα σπουδαιότερα ιατρικά κέντρα του τότε γνωστού κόσμου και στα πλαίσια της τότε Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Ο πρώτος σταθμός του είναι η Ελληνική πόλη της Μ. Ασίας Σμύρνη, όπου συνεχίζει την ιατρική του εκπαίδευση υπό την καθοδήγηση του ανατόμου Πέλοπα, εντρυφώντας παράλληλα στην φιλοσοφία από τον φιλόσοφο Αλβίνο.

Στη συνέχεια, ταξιδεύοντας πάντα πεζός και με πλοία, όπως ο ίδιος αναφέρει «Ούκ ώκνησα νά περιηγούμαι πορευόμενος πεζή καί διά πλοίων», φθάνει στην Κόρινθο, όπου ο επίσης μαθητής του Κόιντου Νουμισιανός, είχε ιδρύσει ανατομική σχολή, στην οποία συνέρεεαν μαθητές απ’ όλες τις περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τότε οι ανατομές ανθρώπων είχαν απογορευτεί στην Αλεξάνδρεια. Κατά τα φαινόμενα στη σχολή του Νουμισιανού στην Κόρινθο γίνονταν ανατομές πτωμάτων των εχθρών πολέμου, ληστών και νεκρών εμβρύων (Γαλ. ΙΙ 221, ΧΙΙΙ 604), καθώς επίσης και σε τραυματισμένα και νεκρωμένα μέλη σώματος. (Πηγή: Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας Νο 227. 11 Μαρτίου 2004 σελ. 30 – 37).

Στη συνέχεια μεταβαίνει στην Αλεξάνδρεια, όπου μαθήτευσε κοντά στον  Ηρακλείδη. Όπως αναφέρει ο Γαληνός στα έργα του αν και παρέμεινε τέσσερα χρόνια στην Αλεξάνδρεια δεν ήταν ευχαριστημένος από τις εκεί σπουδές του αφενός διότι ο Ηρακλείδης απαγόρευε τη μελέτη των έργων τού ιατρού πατέρα του σε όλους τους μαθητές, τα οποία τελικά έκαψε λίγο πριν πεθάνει και αφετέρου διότι διαφωνούσε με τους αλεξανδρινούς ιατρούς ως προς την διδασκαλία και την ερμηνεία της ιπποκρατικής ιατρικής. (https://chilonas.com/2018/10/24/https-wp-me-p1op6y-cdi). Κατά την παραμονή του στην Αλεξάνδρεια ασχολήθηκε και με την αστρονομία.

Από την εποχή αυτή αρχίζει η συγγραφή των έργων του. Το πρώτο σύγγραμά του ήταν «Περί τής Τάξεως των ιδίων βιβλίων» (Kuhn XIX, 49-61) και «Περί των ιδίων βιβλίων» (Kuhn XIX, 8-48).

Το 157 μ.Χ., μετά την πολυετή εκπαίδευσή του, επέστρεψε στην Πέργαμο,  σε ηλικία 28 ετών, όπου απέκτησε μεγάλη φήμη, λόγω των ιατρικών ικανοτήτων του και χάρη στις χειρουργικές του γνώσεις και δεξιοτεχνίες, διορίστηκε επικεφαλής ιατρός στον στρατό των μονομάχων, που διατηρούσε ο αρχιερέας της Ασίας. (encyclopaidia brittanica). Κατά μία εκδοχή ο λόγος που διεκδίκησε και έλαβε αυτή τη θέση είναι «η εκσφενδόνιση ενός πιθήκου από τον αρχιερέα και η προτροπή του στους παριστάμενους ιατρούς να αναλάβουν τη θεραπεία του, γεγονός που όλοι οι άλλοι αρνήθηκαν, εκτός από τον Γαληνό, ο οποίος λόγω της ιατρικής ευρυμάθειάς του και των γνώσεών του στην χειρουργκή ανέλαβε και εθεράπευσε το τραυματισμένο ζώο».  https://www.pastmedicalhistory.co.uk/claudius-galen/

Το 162 μ.Χ. εγκαταλείπει για άλλη μια φορά την Πέργαμο και εγκαθίσταται στην Ρώμη, διότι αφενός μεν ήταν, την εποχή εκείνη, το κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και το μεγαλύτερο κέντρο άσκησης της ιατρικής και αφετέρου διότι, στην Πέργαμο εκδηλώθηκε κάποια αναταραχή πολιτικής ή κοινωνικής φύσεως.

Στη Ρώμη, κατά τα τέσσερα έτη της παραμονής του, δημιουργεί επί της Ιεράς Οδού κατάστημα (αποθήκη-σήμερα apotheque ή apotheka - φαρμακείο), στο οποίο παρασκεύαζε ο ίδιος τα φάρμακα, τα οποία και φύλαγε σε κλειστά ξύλινα αγγεία, περιγράφοντας στα συγγράμματά του συνταγές και τρόπους παρασκευής των. Συχνά κατηγορεί τους προγενέστερους διότι δεν αναφέρουν τον τρόπο παρασκευής (σκευασία), το μέρος εφαρμογής και τη δύναμή του (επαγγελία).

Στη Ρώμη απέκτησε μεγάλη φήμη, λόγω των δημόσιων επιδείξεων του ανατομίας, των επιτυχιών του σε πλούσιους με κοινωνική και πολιτική επιρροή ασθενείς, τους οποίους άλλοι ιατροί θεωρούσαν ανίατους, στην ευρεία και πολύπλευρη μάθησή του, καθώς και στις ρητορικές ικανότητες και δεξιότητες που επιδείκνυε στις δημόσιες συζητήσεις και επιχειρηματολογίες ιατρικού, φιλοσοφικού ή κοινωνικού ενδιαφέροντος, καθώς και λόγω των κοινωνικών του επαφών και δραστηριοτήτων.

Ο Γαληνός εκτός από μεγάλη φήμη, δημιούργησε και μεγάλες αντιπάθειες στη Ρώμη λόγω της τεράστιας ευστοχίας και επιτυχίας του θεραπευτικού του έργου, αλλά το δύστροπο και ερειστικό του χαρακτήρα του και η σφροδρότητα με την οποία επιτέθηκε στους επικριτές του, τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει την Ρώμη το 166 μ.Χ και να γυρίσει στην Πέργαμο, όπου και παρέμεινε για δυόμιση χρόνια. Κατά άλλους, ο λόγος που εγκατέλειψε τη Ρώμη ήταν μία επικείμενη επιδημία πανώλης.

Στο διάστημα αυτό, και έχοντας ως βάση άσκησης της ιατρικής του την γενέτειρά του, Πέργαμο, επισκέφθηκε την Κύπρο, όπου και μελέτησε την μεταλλουργία, μετά την Συρία, την Φοινίκη και την Παλαιστίνη, όπου ασχολήθηκε με την μελέτη και κατάταξη των βαλσαμοφόρων φυτών.

Το 168 μ.Χ. οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες Μάρκος Αυρήλιο και Λεύκιος Βέρος, καλούν τον Γαληνό  να συμμετάσχει ως ιατρός στην εκστρατεία τών Ρωμαϊκών λεγεώνων  κατά των γερμανικών φύλων. Την εποχή, εκείνη, όμως, νέος λοιμός (λοιμός = μολυσματική ασθένεια συνήθως θανατηφόρα) ξεσπά στο εκστρατευτικό σώμα των Ρωμαίων, ο οποίος επιφέρει τεράστιες απώλειες στο στράτευμα, αναγκάζοντας τούς Ρωμαίους αυτοκράτορες να επιστρέψουν εσπευσμένα στην Ρώμη, αφήνοντας τον Γαληνό και τούς άλλους ιατρούς να αντιμετωπίσουν την επιδημία, να φροντίσουν και να περιθάλψουν τους ασθενείς. Η επιδημία Αntonine, που έπληξε το στράτευμα και την Ρώμη, 168 – 169 μ.Χ, σύμφωνα με τις περιγραφές στα συγγράμματα του Γαληνού, θεωρείται από τους σύγχρονους μελετητές ότι ήταν επιδημία ευλογιάς.

Κατά την επιστροφή του στη Ρώμη, ο Λεύκιος Βέρος προσβλήθηκε και αυτός  από την νόσο η οποία, τελικά, τον οδήγησε στον θάνατο, το 169 μ.Χ. Ο Μάρκος Αυρήλιος έμεινε ο μαναδικός αυτοκράτωρ, οι δε συγκυρίες αυτές, οδήγησαν τους δύο άνδρες, τον Γαληνό και τον Μάρκο Αυρήλιο σε μία ισχυρή φιλία. Ο Γαληνός ζήτησε από τον αυτοκράτορα και επέτυχε την απαλλαγή του, ως ιατρού του εκστρατευτικού σώματος, παραμένοντας στη Ρώμη, όπου η συγγραφική του δράση, παράλληλα με την άσκηση της επιστήμης του, φθάνει στο αποκορύφωμά της. Ο Γαληνός υπηρετεί ως ιατρός και τους μεταγενέστερους αυτοκράτορες Commodus και Septimius Severus.

Το 192 μ.Χ. ξέσπασε πυρκαγιά στο Τέμενος της Ειρήνης (Templum Pacis – το οποίο είχε κτισθεί από τον αυτοκράτορα Βεσπασιανό το 71 μ. Χ) που γρήγορα επεκτάθηκε στην Ιερά οδό, όπου βρισκόταν και η αποθήκη (φαρμακείο) του Γαληνού, με αποτέλεσμα να καταστραφεί το σύνολο των παρατηρήσεων και φαρμακολογικών καταγραφών του, καθώς και πολύτιμες δρόγες (φάρμακα που προέρχονται από τη φύση). Παρά την οδυνηρή αυτή απώλεια και το προχωρημένο τής ηλικίας του, το σθένος και η ψυχική δύναμη του Γαληνού ήταν τόσο μεγάλα, που δεν καταβλήθηκε και συνέγραψε εκ νέου τις  απωλεσθείσες φαρμακολογικές παρατηρήσεις και καταγραφές.

Κατά την επιστροφή του από την Ρώμη στην Πέργαμο επισκέφθηκε την Λήμνο, γιατί ήθελε να συλλέξει και καταγράψει περισσότερες λεπτομέρειες για την λημνία γη. Η λημνία γη υπήρξε το πρώτο τυποποιημένο φάρμακο στην ιστορία της φαρμακευτικής, με  σύσταση κυρίως από πυριτική άργιλο και οξείδιο του αργιλίου. Περιέχει επίσης υψηλό ποσοστό οξειδίων του σιδήρου (4-6%) που της δίνουν και το χαρακτηριστικό καστανέρυθρο χρώμα. Η θέση από την οποία εξορυσσόταν εντοπίζεται στο λόφο Δεσπότης, το Μόσυχλο των αρχαίων, νότια του ναού του Σωτήρος (όπου σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία έπεσε ο Ήφαιστος μετά τον εκσφενδονισμό του από τον Όλυμπο, από την μητέρα του Ήρα, η οποία δεν μπορούσε να υποφέρει την ασχήμια του. Από την πτώση του στη Λήμνο, ο θεός – βρέφος Ήφαιστος έμεινε κουτσός, αλλά τον περισυνέλεξαν η Θέτις και η Ευρυνόμη, οι οποίες τον ανέθρεψαν για 9 έτη. Μόλις μεγάλωσε ο Ήφαιστος, έστησε το πρώτο του σιδηρουργείο στον βυθό της θάλασσας του Αιγαίου, σφυρηλατώντας τεχνουργήματα για τις δύο θεότητες- Βικιπαίδεια). Προφανώς, ο λόφος Δεσπότης οφείλει το όνομά του στο διοικητή του νησιού, ο οποίος έφερε τον τίτλο «Δεσπότης της Λήμνου» στα υστεροβυζαντινά χρόνια.

Στην Λήμνο, ο Γαληνός παρακολούθησε την εξόρυξη της Λημνίας γης στην πόλη της Ηφαιστείας και αναγνωρίζοντας την φαρμακευτική αξία και σπουδαιότητα της, αγόρασε 20000 δισκία συσκευασμένης Λημνίας γης (Κουτρούμπας, 2010), για περίθαλψη όχι μόνο της αυτοκρατορικής αυλής και των άλλων Ρωμαίων ευγενών, αλλά και των απλών ασθενών του, σύμφωνα με τις Ιπποκρατικές αρχές. Στην Ευρώπη ήταν γνωστή ως terra lemnia ή terra sigillata (σφραγισμένη γη) και λόγω των υψηλών θεραπευτικών ιδιοτήτων της είχε υψηλή τιμή. 

Η τελετή της εξόρυξης της Λημνίας γης πραγματοποείτο στις  6 Μαϊου κάθε έτους, νωρίς το πρωί για να είναι μαλακό και εύπλαστο το χώμα από την πρωινή υγρασία και στη συνέχεια καθαγιαζόταν από ιέρεια, που ερχόταν ειδικά για αυτό τον σκοπό, από την πρωτεύουσα της Λήμνου, την Ηφαιστία.

                (https://chilonas.com/2018/10/24/https-wp-me-p1op6y-cdi

Στην συνέχεια μεταφέρετο στην πόλη, εσυσκευάζετο σε δισκία και εσφραγίζετο με τη μορφή μιάς αίγας ή της θεάς Αρτέμιδος. Στους χριστιανικούς χρόνους, η τελετή συνδυάστηκε με την εορτή του Σωτήρος και γινόταν στις 6 Αυγούστου. Η σφραγίδα έφερε τη μορφή του Χριστού και την αποκαλούσαν αγιόχωμα. Κατά την τουρκοκρατία, εσφραγίζετο με την ημισέληνο ή με άλλες επίσημες οθωμανικές σφραγίδες που έγραφαν «tin-i mahtum» (σφραγισμένος πηλός). Η τελετή είχε χαρακτήρα παλλημνιακής εορτής και ετελείτο από χριστιανό ιερέα παρουσία επισήμων, Ελλήνων και Τούρκων.  (https://chilonas.com/2018/10/24/https-wp-me-p1op6y-cdi)

Θεωρείται και δικαίως, πατέρας της Φαρμακευτικής, διότι παρασκεύαζε μόνος του, δοκιμάζοντας συνθέσεις και μίξεις φαρμάκων, ως προς την σύσταση, την γεύση, την οσμή, το χρώμα,  πειραματιζόμενος τόσο στον εαυτό του όσο και σε ζώα, σε αντίθεση με τους συναδέλφους του, οι οποίοι είτε λόγω άγνοιας, είτε λόγω οκνηρίας δεν ησχολούντο με την παρασκευή των σκευασμάτων. Χρησιμοποιούσε τα Ρωμαϊκά μέτρα και σταθμά.Οι σύνθετες φαρμακοτεχνικές μορφές των φαρμάκων του Γαληνού ήταν  βάση της φαρμακοτεχνίας, η οποία μετονομάσθηκε σε Γαληνική φαρμακευτική.

Τα από του στόματος φάρμακα ήταν εκλείγματα και αντίδοτα, που τα χορηγούσε υπό τις ακόλουθες φαρμακοτεχνικές μορφές: σφαιρία, καταπότια, πεπλατυσμένους τροχίσκους, μερικοί από τους οποίους έπρεπε να λιώνουν βραδέως στο στόμα, καταπότια (ποτήματα-σιρόπια), συνήθως εγχύματα, αφεψήματα, αποζέματα, οινόλυτα, οξόλυτα, μελιτώματα. Οι συνήθεις φαρμακοτεχνικές μορφές των τοπικής χρήσης φαρμάκων ήταν τα άκοπα: υγρά μίγματα με βάση λιπαρή ουσία, τα έμπλαστρα: μίγματα κηρού με μεταλλικές κόνεις, τα μαλάγματα: φάρμακα μαλακής σύστασης με βάση κόμμι, ρητίνη, έλαιο, λίπος, τα επιθέματα: τοπικά δερματικά φάρμακα, τα καταπλάσματα: τοπικά μαλακτικά και μερικές φορές φλογιστικά φάρμακα.

Πολυγραφότατος, έγραψε 125 μη ιατρικά έργα και μεγάλο αριθμό ιατρικών έργων. Από τα ιατρικά του έργα διεσώθηκαν 83 γνήσια, ενώ 48 έχουν χαθεί. Επίσης υπάρχουν και μερικά αμφισβητούμενα, νόθα και αποσπάσματα.

Ο πολυγραφότατος Γαληνός πραγματεύεται στα έργα του όλους τους τότε γνωστούς, τομείς της Ιατρικής. Ο ίδιος, αναγνωρίζοντας την κυρίαρχη συμβολή του  μέντορά του Ιπποκράτη, αποδέχεται ως κύρια πηγή του τα έργα του Ιπποκράτη. Μέσα από τις μακροσκελείς και περιγραφικότατες αναφορές των έργων του διασώθηκαν αποσπάσματα και συνταγές από τα έργα προγενεστέρων ιατρών, όπως των : Νίκανδρου του Κολοφώνιου, Μαντία, Ανδρέα του Καρύστιου, Ηρακλείδη του Ταραντίνου, Αττάλου του Φιλομήτορος, Βαλεριανού Σωρανού, Κλεοπάτρας της Φιλοπάτορος, Ξενοκράτη του Αφροδισέα, Παμφίλου του εξ Αλεξανδρείας, Ιόλλα του εκ Βιθυνίας, Ανδρόμαχου του εκ Κρήτης, Σέξτιου Νίγηρος, Φίλωνος του εκ Ταρσού, Ρούφου του Εφεσίου κ.ά.

Τα τελικά έργα του Γαληνού γράφτηκαν μετά το 207, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι Αραβικοί βιογράφοι του ήταν σωστοί στην αναφορά  τους, ότι πέθανε σε ηλικία 87 ετών, το 216 ή 217.

ΑΠΑΝΤΑ ΓΑΛΗΝΟΥ

(Γαληνός, 129-200(;) μ.Χ.)

Άπαντα 29
Περί εθών, Περί ευχυμίας και κακοχυμίας, Περί λεπτυνούσης διαίτης, Περί μελαίνης χολής, Περί μελαγχολίας, Περί του διά της μικράς σφαίρας γυμνασίου, Περί αφροδισίων

Άπαντα 30
Περί νεύρων ανατομής, Περί του της οσφρήσεως οργάνου, Περί μήτρας ανατομής, Ότι ταις του σώματος κράσεσιν αι της ψυχής δυνάμεις έπονται, Περί διαγνώσεως και θεραπείας των εν τη εκάστου ψυχή ιδίων παθών, Περί διαγνώσεως και θεραπείας των εν τη εκάστου ψυχή

Άπαντα 31
Περί μυών ανατομής, Περί μυών κινήσεως

Άπαντα 20
Περί ανατομικών εγχειρήσεων Δ΄-Η΄

Άπαντα 14
Περί χρείας μορίων ΙΑ΄- ΙΓ΄

Άπαντα 15
Περί χρείας μορίων ΙΔ΄-ΙΖ΄

Απαντα 17
Περί οστών τοις εισαγομένοις, Περί φλεβών και αρτηριών ανατομής,
Περί πτισάνης, Περί της εξ ενυπνίων διαγνώσεως, Περί διαφοράς νοσημάτων, Περί των εν τοις νοσήμασιν αιτίων, Περί των συμπτωμάτων διαφοράς

Άπαντα 18
Περί αιτίων συμπτωμάτων, Περί χρείας αναπνοής, Περί χρείας σφυγμών

Άπαντα 19
Περί ανατομικών εγχειρήσεων Α΄-Γ΄

(Εκδόσεις Κάκτος)

 

 

 

Τα σπουδαιότερα έργα του για την Φαρμακευτική είναι τα ακόλουθα:

  • Περί κράσεως και δυνάμεως των απλών φαρμάκων. Περιλαμβάνει 11 βιβλία, από τα οποία τα 5 πρώτα είναι θεωρητικά, το 6ο είναι ιστορικό και τα υπόλοιπα περιγράφουν αλφαβητικά τα φάρμακα.
  • Περί συνθέσεως φαρμάκων κατά τόπους (10 βιβλία). Αναφέρεται κυρίως σε σύνθετα φάρμακα, τα οποία κατηγοριοποιεί ανάλογα με τις ασθένειες των πασχόντων μερών του σώματος αρχίζοντας από παθήσεις του τριχωτού και καταλήγοντας σε παθήσεις των κάτω άκρων (a capite ad calcem). Αξίζει να αναφερθεί ότι στο 1ο βιβλίο συμπεριλαμβάνονται αποσπάσματα έργου με τίτλο Περί των κοσμητικών, που αποδίδεται (πιθανόν για λόγους διαφήμισης και εμπορικούς) στη βασίλισσα της Αιγύπτου Κλεοπάτρα.
  • Περί συνθέσεως φαρμάκων των κατά γένη (7 βιβλία). Αναφέρεται σε σύνθετα φάρμακα ανάλογα με τη φύση τους και τις θεραπευτικές ενδείξεις. Η πρώιμη μορφή του έργου από 2 βιβλία κάηκε στην πυρκαγιά του Τεμένους της Ειρήνης, όμως ο Γαληνός το ξαναέγραψε και μάλιστα το συμπλήρωσε και το επέκτεινε.
  • Περί αντιδότων (2 βιβλία).
  • Περί πτισάνης
  • Υγιεινών λόγοι (6 βιβλία).
  • Περί δυνάμεως φυσικών (3 βιβλία).
  • Περί των καθ’ Ιπποκράτη στοιχείων (2 βιβλία).
  • Περί κράσεων (3 βιβλία).
  • Περί ευπορίστων, όπου περιγράφει τα πρόχειρα φάρμακα των ιατρών και των αδαών αγροτών (πρώτες βοήθειες).

Η θεωρία του Γαληνού

Ο Γαληνός, έδινε έμφαση στη φλεβοτομή ως καθολική θεραπευτική μέθοδο. Ο Γαληνός επινόησε την πρακτική της ψηλάφησης του σφυγμού του ασθενούς, η οποία χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα. Έγραψε μια πραγματεία για το πώς ο σφυγμός, αργός ή γρήγορος, ισχυρός ή ασθενής, κανονικός ή ακανόνιστος, θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμος στη διάγνωση των ασθενειών.
Ίσως η σπουδαιότερη συμβολή του όμως είναι ότι, από κοινού με τον Πλίνιο τον πρεσβύτερο και τον Κλαύδιο Πτολεμαίο, συγκέντρωσαν, συστηματοποίησαν και κωδικοποίησαν σε κοινή γλώσσα, και βεβαίως ο καθένας τους στους τομείς της ειδίκευσης του, την συσσωρευμένη φιλοσοφική γνώση του μεσογειακού κόσμου των προηγούμενων επτά αιώνων. (www.lifehub.gr)

Ο Γαληνός, στο έργο του Περί κράσεων και δυνάμεως των απλών φαρμάκων βασιζόμενος στην αρχική θεωρία των  τεσσάρων χυμών του Ιπποκράτη και την φυσιολογία ή την παθοφυσιολογία που προκύπτει από την επικράτηση σε ίση ή άνιση αναλογία των χυμών του σώματος (χυμοπαθολογία του Ιπποκράτη), διατύπωσε τη θεωρία ότι, οι τέσσερις χυμοί, που αποτελούν τα βασικά συστατικά του ανθρώπινου σώματος προέρχονται από την ανάμιξη των τεσσάρων ποιοτήτων ανά δύο: αίμα< θερμό+υγρό, φλέγμα< ψυχρό +υγρό, κίτρινη χολή< θερμό+ξηρό, μέλαινα χολή < ψυχρό +ξηρό.

Στο έργο του Περί των καθ’ Ιπποκράτην στοιχείων, αναφέρει ότι οι ποιότητες χωρίζονται ανά αντίθετα σε ζεύγη (θερμό-ψυχρό, υγρό-ξηρό). Καθένα από τα μέρη της συζυγίας συνήθως υπερισχύει του αντιθέτου, ενώ δεν αποκλείεται και η περίπτωση στο ένα ζεύγος οι ποιότητες να είναι σε ισορροπία και στο άλλο ζεύγος να υπερισχύει κάποια ποιότητα. Έτσι προκύπτει πληθώρα συνδυασμών, που χαρακτηρίζουν την ιδιαίτερη φύση του ανθρώπου, την οποία ο Γαληνός ονομάζει κράση. Στο έργο του Περί κράσεων γίνεται πλήρης ανάπτυξη της θεωρίας του, που αποτελεί τον κεντρικό άξονα της ιατρικής του σκέψης.

Σύμφωνα με τον Γαληνό, οι 4 χυμοί του Ιπποκράτη ρυθμίζονται από ένα σύστημα 3 πνευμάτων: το φυσικό, που με έδρα το ήπαρ, ρυθμίζει την παραγωγή του αίματος, το ζωτικό, που με έδρα την καρδιά, ρυθμίζει την κίνηση του αίματος και τη «ζωτική θερμότητα» και το ζωικό πνεύμα με έδρα τον εγκέφαλο, που εποπτεύει την αίσθηση και την κίνηση. Καθένα πνεύμα εξυπηρετείται από ιδιαίτερο σύστημα αγγείων: το φυσικό πνεύμα από τις φλέβες, το ζωτικό από τις αρτηρίες και το ζωικό από τα νεύρα. Το ήπαρ κατέχει κεντρική θέση στο σύστημα του Γαληνού και κατ’αυτόν το αίμα κινείται παλινδρομικά και όχι κυκλικά. Με τις νεκροψίες του σε ζώα βρήκε ότι οι φλέβες και οι αρτηρίες μεταφέρουν αίμα και όχι αέρα, όπως ήταν αποδεκτό μέχρι τότε και σύμφωνα με τις θεωρίες, που είχαν εκφρασθεί από τον Ηρόφιλο και τον Ερασίστρατο. Το σύστημά του δίνει στο αίμα σπουδαιότερο ρόλο σε σχέση με τους άλλους σωματικούς χυμούς.

Galen and Hippocrates, Galen of Pergamum, left, with Hippocrates on the title page of Lipsiae (1677), a medical book by Georgii Heinrici Frommanni.National Library of Medicine, Bethesda, Maryland

Ο Γαληνός θεωρούσε φάρμακο : ό,τι προκαλεί αλλοίωση στο σώμα και τρόφιμο : ό,τι προκαλεί επαύξηση του σώματος. Ως φάρμακο ορίζει κάθε ουσία που μεταβάλλει μια ή περισσότερες από τις πρωταρχικές ποιότητες του ανθρώπινου οργανισμού, ήτοι θερμότητα, υγρότητα, ψυχρότητα και ξηρότητα. Τα φάρμακα τα κατέτασσε σε απλά (δρόγες-φυτικές, ζωικές, ανόργανες) και σύνθετα (αποτελούμενα από περισσότερες της μιας δρόγες) και ανάλογα με τις δραστικές ουσίες σε εμετικά, καθαρτικά, δηλητήρια, αντίδοτα.

Τα διάφορα απλά φάρμακα έχουν τις τέσσερις θεμελιώδεις ιδιότητες με ποικίλλουσα αναλογία, πρέπει δε να χρησιμοποιείται εκείνο το φάρμακο, που να έχει την ικανότητα να επαναφέρει την ισορροπία των τεσσάρων ποιοτήτων του σώματος μέσω της αυξομείωσης των τεσσάρων χυμών. Έτσι ο Γαληνός παρασκεύαζε σύνθετα σκευάσματα (με πολλές δρόγες), τα οποία είχαν τις διάφορες ιδιότητες στον κατάλληλο βαθμό, ώστε να επανέλθει η ισορροπία.

Ο Γαληνός δεν περιέγραψε τα φυτά, απλώς τα κατονόμασε. Κατά τον Γαληνό σε περίπτωση που υπάρχει έλλειψη από κάποιο απλό φάρμακο πρέπει να αντικαθίσταται με άλλο της αυτής δράσης (quid pro quo= αντιπαροχή, αντάλλαγμα), τα οποία χαρακτηριζόταν ως αντεμβαλλόμενα (succedanea= υποκατάστατα).

Ο Γαληνός επηρεασμένος από τον Αριστοτέλη, διαχωρίζει τα φάρμακο σε: ἐνεργείᾳ και δυνάμει φάρμακα, καθώς και σε καθ᾽ αὑτὰ και κατὰ συμβεβηκὸς. Τα δυνάμει φάρμακα είναι αυτά που δρουν ως φάρμακα, εφόσον δεν παρεμβληθεί κάποιος εξωτερικός παράγοντας. Τα καθ᾽ αὑτὰ φάρμακα εμφανίζουν στον ανθρώπινο οργανισμό τις αρχικές τους ιδιότητες, όπως τις έχουν από τη φύση τους, ενώ τα κατὰ συμβεβηκὸς φάρμακα είναι αυτά που έχουν αποκτήσει περιστασιακά κάποια επίκτητη ποιότητα και συμπεριφέρονται σύμφωνα με αυτή.

Με τον θάνατο του Γαληνού σβήνει μια περίοδος της Ιατρικής και της Ανθρωπότητας, η οποία εστηρίζετο στον όρθολογισμό, την παρατήρηση, την ανατομική μελέτη, την πρόληψη και  ακολουθούν για την Δύση, οι σκοτεινοί αιώνες της δεισιδαιμονίας, της δίωξης και θανάτωσης στην πυρά των φωτεινών πνευμάτων, της απαγόρευσης των μελέτης των αρχαίων Ελληνικών κειμένων ως παγανιστικών.

Είναι απολύτως βέβαιο ότι, κάθε φορά που η Ανθρωπότητα ξεφεύγει από τον Λόγο της Χρυσής Τομής της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας οδηγείται στην ηθική, πνευματική και εν τέλει οικονομική παρακμή και ότι κάθε Αναγέννηση της Ανθρωπότητας, περνάει μέσα από την εκ νέου εντρύφηση και κατανόηση των ναμάτων των Αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και διανοητών και δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι Έλληνες ιατροί ήταν και φιλόσοφοι (ιατροφιλόσοφοι).

Ο Έλληνας ιατρός Γαληνός επηρέασε περισσότερο από κάθε άλλον ιατρό της αρχαιότητας, την εξέλιξη της ιατρικής στη Δύση, μέχρι την Αναγέννηση. Τα γραμμένα στην Ελληνική γλώσσα βιβλία του μεταφράσθηκαν στα Λατινικά και επεκράτησαν ως κλασσικά συγγράμματα στις ιατρικές σχολές της Ευρώπης, καθώς και στα Αραβικά και υιοθετήθηκαν από τους Άραβες ιατρούς, οι οποίοι μέσα από τις κτήσεις τους, επηρέασαν με τη σειρά τους αποφασιστικά τη Μεσαιωνική Δύση, θυμίζοντας στους ανθρώπους τους ιστορικούς κύκλους της Ανθρωπότητας.

Τα συγγράμματα του Γαληνού περιέχουν επίσης και λανθασμένες εκτιμήσεις, γιατί κάποιες παρατηρήσεις του εστηρίζοντο σε ανατομική διερεύνηση επί ζωικών πτωμάτων. Μόνο μετά το 1540, ιδίως με τις ανατομικές έρευνες του Βεζάλιου, άρχισε να αντικαθίσταται ο γαληνισμός. Το 1543 ο Φλαμανδός γιατρός Ανδρέας Βεσάλιος έδειξε ότι η ανατομία του σώματος του Γκάλεν ήταν πιο ζωική από ανθρώπινη σε ορισμένες από τις πτυχές της και κατέστη σαφές ότι ο Γκάλεν και οι μεσαιωνικοί οπαδοί του είχαν κάνει πολλά λάθη. Οι αντιλήψεις της φυσιολογίας του Galen, αντίθετα, διήρκεσαν για έναν ακόμη αιώνα, μέχρι που ο αγγλικός γιατρός William Harvey εξήγησε σωστά την κυκλοφορία του αίματος. Η ανανέωση και στη συνέχεια η ανατροπή της Γαληνικής παράδοσης στην Αναγέννηση ήταν ένα σημαντικό στοιχείο στην άνοδο της σύγχρονης επιστήμης. (Encyclopaedia Bretannica)

Η πρώτη έκδοση συγγραμμάτων του Γαληνού έγινε από τον Άλδο Μανούτιο στη Βενετία,  το 1523, σε πέντε τόμους. Επίσης, το 1538 εκδόθηκαν σε πέντε τόμους στη Βασιλεία της Ελβετίας. Ακολούθησε η έκδοση του Παρισιού το 1638 και τέλος η συνήθως χρησιμοποιούμενη από τους μελετητές του Γαληνού, η έκδοση της Λειψίας του 1621 από τον Car. Gotr. Kühn σε 20 τόμους.

Ο Γαληνός και η αρχαία ιατρική ορολογία!..

(ανάρτηση από : https://www.sakketosaggelos.gr/Article/3)

Βασισμένο στο βιβλίο του Δημ. Καραμπερόπουλου. «Ετυμολογική ερμηνεία της αρχαίας ιατρικής ορολογίας (σύμφωνα με αρχαία κείμενα)»

Σχετικά με την ετυμολογία της αρχαίας ιατρικής ορολογίας ο Γαληνός –λέει ο καθηγητής κ. Δ. Καραμπερόπουλος- παρατηρεί ότι «όρος εστί λόγος δηλών ποίον εστιν εκείνο καθ' ού εστιν ο λόγος» ή «όρος εστί λόγος το είναι δηλών». Σε άλλο έργο του ο Γαληνός σημειώνει ότι οι προγενέστεροι έδιναν ένα όνομα για να δηλώνεται το νοούμενο, που ήταν αποτέλεσμα της γνώσεώς του, επισημαίνοντας παράλληλα την νοοτροπία των συγχρόνων του να αμελούν την ονοματολογία, όπως χαρακτηριστικά γράφει: «Περί των ονομάτων, οις οι παλαιοί μεν ώσπερ ήν προσήκον, εχρώντο του δηλώσαι το νοούμενον ένεκα. Το Σύμπαν δ' αυτής ήν σπούδασμα η των πραγμάτων αυτών ακριβής γνώσις. Οι νεώτεροι δε ολίγου δειν άπαντες εν τοις ονόμασι κατατρίβουσι τον εαυτών βίον, αμελήσαντες των πραγμάτων»!.. Διαβάστε το εκπληκτικό κείμενο που ακολουθεί!..

Σχετικά με την ετυμολογία της αρχαίας ιατρικής ορολογίας ο Γαληνός παρατηρεί ότι «όρος εστί λόγος δηλών ποίον εστιν εκείνο καθ' ού εστιν ο λόγος» ή «όρος εστί λόγος το είναι δηλών»[1].

Σε άλλο έργο του ο Γαληνός σημειώνει ότι οι προγενέστεροι έδιναν ένα όνομα για να δηλώνεται το νοούμενο, που ήταν αποτέλεσμα της γνώσεώς του, επισημαίνοντας παράλληλα την νοοτροπία των συγχρόνων του να αμελούν την ονοματολογία, όπως χαρακτηριστικά γράφει: «Περί των ονομάτων, οις οι παλαιοί μεν ώσπερ ήν προσήκον, εχρώντο του δηλώσαι το νοούμενον ένεκα. Το Σύμπαν δ' αυτής ήν σπούδασμα η των πραγμάτων αυτών ακριβής γνώσις. Οι νεώτεροι δε ολίγου δειν άπαντες εν τοις ονόμασι κατατρίβουσι τον εαυτών βίον, αμελήσαντες των πραγμάτων»[2].

Ακόμη στο έργο του Περί φυσικών δυνάμεων προσθέτει ότι «αλλ' ημείς γε μεγίστην λέξεως αρετήν σαφήνειαν είναι πεπεισμένοι»[3] και ότι «κατά τας επιστημονικάς διδασκαλίας αρκεί τούνομα μόνον ειπόντα και το σημαινόμενον εξ αυτού, καθ' ότι περ αν ο διδάσκων εθέλη, προέρχεσθαι λοιπόν επί την των πραγμάτων υφήγησιν»[4].

Επίσης για τη δημιουργία των ιατρικών όρων σημειώνει ότι «νόμος εστί κοινός άπασι τοις Ελλησιν, ων μεν αν έχωμεν ονόματα πραγμάτων παρά τοις πρεσβυτέροις ειρημένα, χρήσθαι ταύτα. Ων δ' ουκ έχομεν, ήτοι μεταφέρειν από τινος ων έχομεν, ή ποιείν αυτούς κατά αναλογίαν τινά την προς τα κατωνομασμένα των πραγμάτων, ή και καταχρήσθαι τοις εφ' ετέρων κειμένοις»[5].

Επί πλέον ο Γαληνός τονίζει ότι για την αποφυγή της ασάφειας θα πρέπει να υπάρχει για κάθε πράγμα ένα όνομα, «καθ' εκάστου πράγματος έν όνομα, ίνα μητε παρά την ομωνυμίαν ασάφειά τις γένοιται και σοφίσματα συνίστηται κατά τον λόγον, μήτε παραλείπηται τι πράγμα» και ότι είναι ασυγχώρητο να μην υπάρχει η σχετική ορολογία «αδιόριστον δε τι πράγμα παραλιπείν ου συγχωρούμεν»[6]. Επισημαίνει ακόμη ότι η ονοματοθεσία δίνεται είτε από το όργανο που έχει πάθει βλάβη, όπως πλευρίτις, αρθρίτις, οφθαλμία, είτε από το σύμπτωμα, όπως ειλεός, τεινεσμός, σπασμός, ή από ομοιότητα, όπως καρκίνος, πολύπους, σταφυλή: «Πολλαχόθι μεν γαρ από του βεβλαμμένου μορίου τα ονόματα, πλευρίτις, και αρθρίτις, οφθαλμία...πολλαχόθι δ' από του συμπτώματος, ειλεός και τεινεσμός και σπασμός... ενίοτε δε από της προς τι των εκτός ομοιότητος, ελέφας τε και καρκίνος και πολύπους και σταφυλή καλεύκη και μυρμηγκία και αθέρωμα και στεάτωμα και σταφύλωμα και μελικηρίς και άνθραξ, αλωπεκία τε και οφίασις και σύκωσις και σατυριασμός και πριαπισμός»[7].

Διερευνήθηκαν μερικά κείμενα αρχαίων Ελλήνων ιατρών με σκοπό να δούμε αν υπάρχει αυτή η αιτιώδης σχέση μεταξύ του ελληνικού όρου και του σημαινόμενου υπ' αυτού, και καταγράψαμε την ερμηνεία ορισμένων ιατρικών όρων. Μάλιστα οι απαρχές της νεοελληνικής ιατρικής ορολογίας, όπως έχουμε υποστηρίξει[8], βρίσκονται στην εποχή της Νεοελληνικής Αναγέννησης ή Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Οι Ελληνες ιατροί συγγραφείς και λόγιοι προσπαθούσαν τότε να καθιερώσουν συγκεκριμένους ιατρικούς όρους στα κείμενά τους, που από τα μέσα του 18ου αιώνος ο αριθμός έκδοσης των ελληνικών βιβλίων αυξάνονταν προοδευτικά ιδιαίτερα κατά τις δύο προεπαναστατικές δεκαετίες[9]. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι ο ιατρός Ιωάννης Βούρος το 1836 είχε προτείνει στην νεοϊδρυθείσα Ιατρική Εταιρεία Αθηνών τη σύσταση επιτροπής «ινα συνάξει λέξεις ιατρικάς και ούτω να σχηματίσει αν όχι ιατρικόν λεξικόν, τουλάχιστον έλεγχον ιατρικών λέξεων δια να ευκολυνθεί η ιατρική γλώσσα»[10].

Επισημαίνουμε ότι πολλοί ιατρικοί όροι που απαντώνται στα έργα του Γαληνού χρησιμοποιήθηκαν από τους νεώτερους Ελληνες ιατρούς και έκτοτε έχουν εισαχθεί στην Ελληνική ιατρική ορολογία, όπως διαπιστώνεται από την υπό δημοσίευση μελέτη μας [11] στην οποία καταγράφονται οι ιατρικοί αυτοί όροι, που έχουν καταγραφεί στα Ελληνικά ιατρικά συγγράμματα και την Βιοϊατρική Ιατρική Ορολογία[12].

Παρατίθενται στη συνέχεια μερικοί ιατρικοί όροι και η ετυμολογική τους ερμηνεία, που αναγράφεται σε αρχαία ιατρικά κείμενα:
«Εγκέφαλος» ονομάσθηκε διότι κείται, βρίσκεται μέσα στο κεφάλι, «το γαρ εν τη κεφαλή κείσθαι δια τούτ' ωνόμασται»[13].
«Μυελός», σύμφωνα επίσης με τον Μελέτιο[14] «λέγεται δε ο εγκέφαλος και μυελός, οίον μυχελός, από του εν μυχώ ειλήσθαι ό εστίν αυλίζεσθαι. Ή δια το λείος είναι, ή εν μεμυκότι οστέω τυγχάνειν».
«Μήνιγγες», λέγονται «δια το μένειν εν αυταίς τον εγκέφαλον»[15].
«Κρανίον», ονομάσθηκε διότι ως κράνος επικάθεται επί της παχείας μήνιγγος, «αυτή δ’ αυ πάλιν τη παχεία το περικείμενον έξωθεν οστούν, ο δη και κρανίον ονομάζουσι, καθάπερ το κράνος επίκειται»[16].
«Λιθοειδές οστούν», το ονόμασαν δια την ως λίθο, πέτρα στερεότητά του, «ονομάζεται λιθοειδές, ώσπερ ουν και έστιν»[17].
«Ληνός Ηροφίλου», «διπλώσεις της μήνιγγος εις χώραν τινά κενή, οίον δεξαμενήν, ήν δη και δι' αυτό τούτο προσαγορεύειν έθος εστίν Ηροφίλω ληνόν»[18], (ληνός=δεξαμενή).

«Κωνάριον» ονομάσθηκε από την ομοιότητα προς κώνον, «εστι δε τούτο την μεν ουσίαν αδήν, το σχήμα κώνω μάλιστα παραπλήσιον, όθεν αυτό τούνομα»[19].

«Νεύρα» ονομάσθηκαν σύμφωνα με τον Μελέτιο από το ρήμα νεύω, δηλ. κλίνω προς μία κατεύθυνση, «και γαρ τα νεύρα την ονομασίαν έσχε παρά του νεύειν προς εαυτά»[20].

«Παλίνδρομα νεύρα λάρυγγος» τα ονόμασε ο Γαληνός διότι παλινδρομούν, «τα του λάρυγγος ίδια νεύρα, τα παλινδρομούντα προς εμού κληθέντα»[21].

«Θυρεοειδής» χόνδρος του λάρυγγος ονομάσθηκε από την ομοιότητα προς τον «θυρεό», την επιμήκη ασπίδα, «τω προμηκεστέρω τω καλουμένω θυρεώ, και τούνομα μεν τω χόνδρω κατά την προς τούθ' ομοιότητα τοις ανατομικοίς ανδράσιν ετέθη, καλέσασιν αυτόν θυρεοειδή»[22].

«Αρυταινοειδής» χόνδρος ονομάσθηκε από την ομοιότητα προς «αρυταίνας», ένα είδος ελαιοδοχείου, «ο τρίτος χόνδρος... ου το άνω πέρας αρυταινοειδές οι πλείστοι των ανατομικών ονομάζουσι από του σχήματος ομοιότητος προς ταύτας δη τας προχόους, ας ήδη και αρυταίνας ένιοι καλούσιν»[23].

«Υοειδές οστούν» διότι ομοιάζει με το γράμμα υψιλον, «δια το σχήμα ονομάζουσιν ότι έοικεν τω υ γράμματι»[24].

«Καρδία», σύμφωνα με τον Μελέτιο «το όνομα ετυμολογείται παρά το κραδαίνω το σείω, αεικίνητος γαρ η καρδία»[25], παραθέτοντας και το σχετικό χωρίο από τον ΄Ομηρο, Οδύσεια Υ 23, που η καρδιά αναγράφεται ως «κραδίη».

«Τριγλώχινες» βαλβίδες, διότι σύμφωνα με τους ανατόμους μοιάζουν με τις γλωχίνες, τις άκρες των βελών, «η σύνθεσις αυτών έοικεν ακίδων γλωχίσιν»[26]. «Σιγμοειδείς» βαλβίδες, ονομάσθηκαν από το σχήμα τους, «από του σχήματος υπό των ακριβεστέρως τας ανατομάς εχόντων ονομαζόμενοι σιγμοειδείς»[27].

«΄Ωτα καρδίας», παρομοιάστηκαν με τα ώτα που βρίσκονται εκατέρωθεν της κεφαλής, «ωνόμασται δ' ούτως, ουκ από χρείας ή ενεργείας τινός, αλλ' από μικράς ομοιότητος, ότι της καρδίας εκατέρωθεν, ώσπερ της κεφαλής του ζώου, πρόεκειται τα ώτα»[28].
«Καρωτίς» ονομάσθηκε η αρτηρία που φέρει το αίμα στο κεφάλι διότι κατά την πίεσή της ο άνθρωπος έμεινε άφωνος, καρώδης, νυσταλέος λόγω μη αιματώσεως του εγκεφάλου, «ότι πιεζόντων [αυτών] καρώδεις και άφωνοι εγίνοντο»[29].

«Κοίλη φλέβα» ονομάσθηκε διότι είναι η ευρυτάτη των φλεβών, (κοίλος-κοιλότης κοιλία), «την κοίλην ύστερον υπό των ιατρών ονομασθείσαν, επειδή των κατά το σώμα του ζώου φλεβών εστι ευρυτάτη»[30].

«Ουρανίσκος» έλαβε το όνομα από της ομοιότητος με τον ουρανό, «εστί το ανώτερον μέρος του στόματος εκ της προς ουρανόν ομοιότητος το όνομα λαμβάνοντος»[31].

«Υπεζωκώς» ονομάσθηκε διότι υπεζωννύει, επενδύει τις πλευρές «επειδή τας πλευράς όλας έσωθεν υπέζωκεν»[32].

«Διάφραγμα» απεκλήθηκε διότι διαφράττει, χωρίζει τον θώρακα από την κοιλία, «έστι τις μυς μέγας στρογγύλος, όν ονομάζουσιν μεν εν δίκη διάφραγμα, διαφράτοντα των της τροφής αγγείων τα του πνεύματος όργανα»[33].

«Περιτόναιον» ονομάσθηκε από το περιτείνω δηλ. τανύεται και απλώνεται επάνω στα σπλάχνα, «κέκληται από του περιτετάσθαι πάσι μεν τοις σπλάχνοις, πάσι δε τοις εντέροις, έτι δε τοις αγγείοις, όσα μεταξύ φρενών [διαφράγματος] τ' εστί και σκελών»[34].

«Επίπλοον», διότι επίκειται του στομάχου σύμφωνα με τον Γαληνό, «επικείσθαι μεν ουν τη γαστρί και οίον εποχείσθαι τουπίπλοον (όθεν περ και τούνομα κέκτηται)»[35].

«Απευθυσμένον» «επί ευθείας τεταμένον, κατά ό ούτως ωνόμασται»[36].

«Σφιγκτήρες» αποκλήθηκαν διότι το κάτω μέρος του απευθυσμένου κυκλικά περισφίγγεται από τους μυς ως σφιγτήρα, «του δ' απευθυσμένου το κάτω πέρας υπό μυών εν κύκλω περικειμένων σφίγγεται. Και δή τούνομα αυτώ σφιγκτήρα δια τούτ' οίμαι τεθεικαίναι τινάς»[37].

«Μήτρα» λέγεται «δια το είναι μητέρα πάντων των βρεφών»[38].
«Χόριον», «επειδή χώρημα εστι του εμβρύου οιονεί χωρίον, ή επειδή χορηγείται την τροφήν αυτώ»[39], «ωνόμασται δε ούτως, επειδή πολλαί φλέβαι και αρτηρίαι κατ' αυτόν εισιν ώσπερ εν χορώ τινι συνεληλυθυίαι, και δι' αυτού τρέφεται το έμβρυον»[40].

«Αλλαντοειδής υμήν», «την ονομασίαν από του σχήματος έχοντα, παραπλήσιος γαρ εστιν αλλάντι»[41].

«Εφήβαιον», ονομάσθηκε διότι εκεί οι τρίχες είναι μικρές, «δια το βαίνειν τας τρίχας εκεί, ολίγας και μικράς, βαιός γαρ ο μικρός»[42].

«Ωκυτόκια», φάρμακα, τα οποία επιφέρων ταχύν τοκετόν[43], (ωκύς σημαίνει ταχύς).

«Σύλληψις» «ωνόμασται από του συγκράτησις είναι του σπέρματος»[44].

«Κύησις», σύμφωμα με τον Σωρανό «καλείται κύησις παρά το κεύθησις είναι, τούτ' έστιν απόκρυψις. Το γαρ κεύθειν εστί το κρύπτειν, και το εν τη μήτρα δε συνειλημμένον κρύπτεται»[45].

«Δυστοκία», είναι «δυσχερής τόκος», «μετά δυσεργείας αποκύησις»[46].

«Αμφιβληστροειδής χιτών» οφθαλμού διότι ομοιάζει με αμφίβληστρο=αλιευτικό δίχτυ, «προσέοικε μεν γαρ αμφιβλήστρω το σχήμα»[47].

«Κερατοειδής χιτών» οφθαλμού διότι ομοιάζει με τα ξύσματα των κεράτων στη λαμπρότητα: «εοικέναι τούτο τοις κέρασι τοις εις λεπτά τετμημένοις... ούτος ουν ο κερατοειδής χιτών λεπτός και σκληρός και πυκνός γενόμενος, ευθύς άρ' έμελλεν έσεσθαι και λαμπρός, οίος επιπέμπειν αυγήν επιτηδειότατος είναι, παραπλησίως τους ακριβώς διεξεσμένοις τε και λελεπτυμένοις κέρασιν»[48].

«Ιρις οφθαλμού», ίρις είναι ο κύκλος, «καλείται ίρις ο τόπος ούτος υπό των περί τα τοιαύτα δεινών. Ένιοι δε στεφάνην ονομάζουσι»[49].

«Κανθοί» αποκαλούνται «από του κνήθεσθαι συνεχώς υπό του παρεισρέοντος παντός υγρού»[50].

«Ρίνες», λέγονται «δια το δι' αυτών ρείν τα εξ εγκεφάλου»[51].

«Μυκτήρες», «από του μυκτηρίζειν ημάς ούς διαπαίζομεν, ή από του την μύξαν εξιέναι δι' αυτών»[52].

«Λαγών» διότι εκεί λήγουν οι πλευρές, «παρά το λήγη. Εκείσε γαρ λήγουσιν αι πλευραί»[53].

«Μηρός», καλείται «ότι μερίζεται κατ' εκείνο το μέρος το σώμα»[54].

«Οστεολογία», «των ανθρωπίνων οστών εμπειρίαν ακριβή λαβείν»[55] (οστούν+λόγος).

«Αστράγαλος», διότι κρατάει ορθή τη βάση του ποδός, σύμφωνα με τον Μελέτιο εκ του αστραβής που σημαίνει ακλόνητος, ευθής, μή εστραμμένος[56].

«Πτέρνα» επειδή σ' αυτό το οστούν πέφτει όλο το βάρος του σώματος, «παρα το επιπτωκέναι αυτή όλον το σώμα»[57].

«Ινίον», διότι κατέρχεται από την κορυφή «από του εν τη καταβάσει της κορυφής κάτω ιέναι ή από του εντεύθεν έρχεσθαι τας ίνας, ήγουν τα νεύρα»[58].

«Μέτωπον», υπεράνω των ωπών δηλ. των οφθαλμών, «οίον επέρωπον, το υπεράνω των ωπών, ήγουν των οφθαλμών»[59].

«Ηθμοειδή οστά», ο Γαληνός υποστηρίζει ότι θα έπρεπε να ονομάζονται σπογγοειδή όπως έλεγε ο Ιπποκράτης διότι είναι ποικίλες κατατρήσεις και όχι ευθύτρητα όπως οι ηθμοί, «βέλτιον δ' ήν ουκ ηθμοειδή καλείν αυτά μάλλον περ' ή σπογγοειδή, καθάπερ Ιπποκράτης είκαζε. Ποικίλα γουν εστι ταις κατατρήσεσιν, ώσπερ οι σπογγιοί, και ούκ ευθύτρητα, καθάπερ οι ηθμοί»[60].

«Ζύγωμα» (ζυγωματικόν οστούν), ονομάζεται διότι ως ζυγός διαρθρώνεται μετά της άνω γνάθου και της κεφαλής, «το τοίνυν οστούν τούτο λεπτόν, ο συνάπτει την άνω γένυν τη κεφαλή, καλείται ζύγωμα προς των ανατομικών, επειδή και αυτός ο Ιπποκράτης φάσκων υποζυγώσαι δηλοί συνάγειν αλλήλοις τα δύο οστά, καθάπερ ζυγόν υποκείμενον αυτοίς»[61].

«Βελονοειδής» απόφυσις «οι μεν αλεκτρυόνων πλήκτροις εικάζουσιν, οι δε γραφείων πέρσασι, και προσαγορεύουσιν βαρβαρίζοντες στυλοειδείς. Ένεστι δ', ει βούλοιτο, γραφοειδείς τε και βελονοειδείς ονομάζειν αυτάς»[62].

«Φατνία», ονομάσθηκαν «δια την προς τας φάτνας ταύτας εμφέρειαν αις χρήται τα βοσκήματα»[63].

«Ιερόν οστούν», «συνήθως των αρχαίων ιερά τα μεγάλα καλούντων»[64].

«Δελτοειδής μύς» ονομάσθηκε από το σχήμα του μυός, «ένθα το δελτοειδές εργάζεται σχήμα, διότι και τινές όλον αυτόν ωνόμασαν δελτοειδή»[65].

«Στόμαχος», λέγεται ότι «τα από του στόματος εις αυτόν χείται»[66].

«Πέψις» εκ του ρήματος πέσσω, που σημείνει χωνεύω, μαλακώνω[67].

«Δωδεκαδάκτυλον» «Ηρόφιλος ωνόμασε δωδεκαδάκτυλον από του μήκους αυτή την επωνυμίαν θέμενος»[68].

«Νήστις», «ότι κενόν αεί τροφής ευρίσκεται»[69].

«Ειλεός», από το ρήμα είλω, που σημαίνει φράζω. Στον ειλεό δεν αποβάλλονται αέρια και κόπρανα, υπάρχει έντονος περισταλτισμός των εντέρων μαζί με πόνο. «Ειλεός εστι φλεγμονή εντέρων, ώστε μήτε φύσας μήτε διαχωρήματα διεξέναι, στρόφους δε ισχυρούς παρακολουθείν και αλγήματα υπερβεβηκότα»[70].

«Μύες» λέγονται «παρά το μύειν εν ταις οικείαις ενεργείαις»[71].

«Σύνδεσμος», «εξ οστού εις οστούν εμφυόμενα σύνδεσμος αμφοίν γίγνεται κοινός, έν τούτο μόνον εργαζόμενα, συνέχειν αλλήλων τα συνδεσμούμενα των οστών»[72].

«Ηπαρ», «παρά το επήρθαι και κυρτούσθαι ή παρά το επαρδεύειν τω σώματι και χορηγείν το αίμα, ή παρά το επαίρεσθαι έπαρ και ήπαρ»[73].

«Πύλαι ήπατος», όπως για να εισέλθει κανείς στις πόλεις πρέπει να περάσει τις πύλες παρόμοια και η τροφή από τα έντερα πριν φθάσουν στο ήπαρ πρέπει να περάσουν από τον συγκεκριμένο τόπο τις πύλες, «εκ της κοιλίας τροφή πάσα προς ένα τόπον του ήπατος, όν απ' αυτού τούδε του νυν ειρημένου πύλας ονομάζουσιν. Ούτε γαρ εις τας πόλεις εισελθείν τις δύναται, πριν διελθείν τας πύλας, ούτ' εις ήπαρ αφίκεσθαι, πριν εν τούτω γενέσθαι τω χωρίω»[74].

«Χοληδόχος κύστις», διότι έλκει, δέχεται τη χολή, «ελκει το χολώδες υγρόν εις εαυτήν»[75].

«Σπλήν», «είρηται παρα το επισπάσθαι εις εαυτόν τα φαυλισθέντα των υγρών»[76], σύμφωνα με τον Μελέτιο.

«Νεφροί», «παρά το νείφεσθαι τω ούρω, ό εστί βρέχεσθαι»[77] [νείφω=βρέχω, εξ ού και νέφος].

«Ουροδόχος κύστις», κύστις που δέχεται το ούρο[78].

«Φίμωσις», «φίμος εστίν η των πόρων φυσικών κατάκλεισις»[79].

΄Οροι μερικών παθήσεων: «Αιμορραγία», η βίαιη έκχυση αίματος μετά από τρώση ενός αγγείου, «αιμορραγία εστίν αίματος λάβρος έκχυσις κατά περίρρυσιν μεν μεγάλης ούσης τρώσεως, κατ' ακοντισμόν δε εις στενότητα τυγχάνουσα ως επί των φλεβοτομών»[80].

«Αιμορροϊς», ονομάζεται η μικρή ροή του αίματος «η κατά διαπήδησιν και κατ' ολίγον αίματος φορά»[81].

«Φλεγμονή» ονομάσθηκε διότι φλέγεται το μέρος εκείνο του σώματος, «είρηται δε φλεγμονή από του οίον φλέγεσθαι τον τόπον»[82], «κοινόν με ουν απάσαις η άμετρος εστι θερμασία και οίον φλόγωσις, όθεν περ και το της φλεγμονής όνομα κατ' αυτήν επιφέρειν έθος ήν τοις παλαιοίς»[83]. Ο Σωρανός ομοίως σημειώνει τον όρο αλλά προσθέτει «και ούχ ως ο Δημόκριτος είρηκεν από του αίτιον είναι το φλέγμα»[84].
«Γλαύκωμα», διότι τα φυσιολογικά μέρη του οφθαλμού παίρνουν το γλαυκό χρώμα, (κυανόφαιο χρώμα), «εστι των κατά φύσιν υγρών εις το γλαυκόν χρώμα μεταβολή»[85].

«Πλευρίτις», ονομάσθηκε η πάθηση του υπεζωκότος, που ονομάζονταν πλευρά, «νόσημα εστί του τας πλευράς υπεζωκότος υμένος»[86].

«Ορθόπνοια», διότι ανασηκώνεται ο ασθενής λόγω της δύσπνοιας, «δύσπνοια μετά στεναχωρήσεως, ως πνίγεσθαι δοκείν, ανακαθίζειν τε δια τουτ' επιχειρείν, όπερ ορθόπνοιαν ονομάζουσιν»[87].

«Επιληψία», από το επίληψις, επιλαμβάνω, που σημαίνει προσβάλλω, «εστίν επίληψις διανοίας και των αισθητηρίων μετά του πίπτειν εξαίφνης τους μεν μετά σπασμού, τους δε άνευ σπασμού»[88].

«Μύλη» ονομάσθηκε δια την σκληρότητα που παρουσίαζε ο όγκος κατά την ψηλάφηση της μήτρας: «η λεγομένη μύλη, καθώς άλλοι λέγουσιν μύλος, σκίρρωσις εστιν της υστέρας...ωνόμασται δε "μύλος" από της δυσκινησίας και του βάρους...πρόδηλος όγκος περί το επιγάστριον απηνής λιθώδης...»[89]. Επίσης ο Ορειβάσιος σημειώνει: «Ιστέον ότι ο μεν Σωρανός εν τοις Γυναικείοις δια το σκληρόν και δυσκίνητον μύλην ή μύλον ονομάζεσθαι φησίν»[90].

«Σάρκωμα» παθολογική αύξηση σαρκός, «σάρκωμά εστι σαρκός εν τοις μυκτήροις παρά φύσιν αύξησις»[91].

«Τερηδών», σύμφωνα με τον Γαληνό ονομάσθηκε η πάθηση από την παρουσία τρημάτων στο οστούν, δηλ. από το τετραίνω, τιτράω, τρηδών: «τερηδών εστιν οστού κατάτρησις από φθοράς, το δε όνομα τω πάθει από των συμβεβηκότων τρημάτων»[92].

«Πολύπους», «είρηται δε πολύπους (εν τοις μυκτήροις) από των πολυπόδων. Ως γαρ εκείνοι πολλάς έχουσιν αποσχίδας πλαδαροί τε εισί και αυξανόμενοι, ούτω και τούτο το πάθος»[93].

«Αθήρωμα», ονομάσθηκε διότι μοιάζει με την αθάρη, δηλ. το χυλό χοντροκομμένου σιταριού: «το μεν αθέρωμα εστιν όγκος ομόχρους, ανώδυνος, εν χιτώνι νευρώδει περιέχων αργού υγρού συλλογήν, εοικότος τη λεγομένη αθάρη τη εξ αλεύρου εψουμένη σκευαζομένη»[94].

«Κυνάγχη», ονομάσθηκε η πάθηση στην οποία γλώσσα εξέρχεται από το στόμα, όπως στα σκυλιά, τους κύνες: «τόδε καλέσται, ήτοι τω ξυνεχέϊ πάθει τώνδε των ζώων, ή τω ξενήθεϊ της προβολής της γλώσσης και εν υγείη»[95].

«Ναυτία», ορίσθηκε η αρρώστια του πλοίου, που το όνομα είναι ναύς[96]. «Αλωπεκίαι», ονομάσθηκαν οι δερματοπάθειες διότι παρατηρήθηκαν στις αλεπούδες: «οτί συνεχώς γίγνονται ταις αλώπεξιν»[97].

«Κηρίον», ονομάσθηκε η δερματοπάθεια αυτή από το εξερχόμενο υγρό που ομοιάζει με το μέλι του Υμμητού: «έτερον πάθος του δέρματος ό καλούσι κηρίον, επειδή τα κατατρήσεις έχει μείζονας, υγρότητά τε περιεχούσας υμηττίω μέλιτι παραπλησίαν»[98].

«Πιτυρίασις», διότι στην πάθηση αυτή τα αποπιπτώμενα λέπια από το κεφάλι ομοιάζουν με τα πίτουρα: «πιτύροις όμοια από του της κεφαλής δέρματος αποπίπτει πολλάκις ενίοις ηνωμένοις και δια τούτο πιτυρίασιν ονομάζουσιν οι ιατροί το σύμπτωμα τούτο»[99].

«Τέρμινθος», «τέρμινθοι δε εισιν υπεροχαί επί του χρωτός συνιστάμεναι, στρογγύλαι, μελανόχλωροι, εοικυίαι τερμίνθου καρπού» και «οι τω του τερμίνθου καρπώ παραπλήσιοι, κατά το δέρμα συνιστάμενοι παρά φύσιν όγκοι»[100]. «Τάχα δε τέρμινθος εκλήθη δια το ποικίλον της χροιάς, ότι και ο καρπός της τερμίνθου ποικίλος, είγε η μεν φλύκταινα μέλαινα, το δε τω αποσύρματι εοικός ανευρεθέν, και το πύον ησυχή λευκόν»[101].

«Διαβήτης»[102], από το ρήμα διαβαίνω «..ονομάσθηκε η πάθηση, επειδή μοιάζει με διαβήτη, καθότι τα υγρά δεν παραμένουν στο σώμα, παρά χρησιμοποιούν το ανθρώπινο σώμα ως διαβήτη (σκάλα) μέσω της οποίας εξέρχονται»[103].

«Φίμωσις», ονομάσθηκε διότι «φίμος εστιν η των πόρων φυσικών κατάκλεισις»[104].

«Κήλη», κάθε όγκος ονομάζονταν κήλη και εξ αυτού ανάλογα με το περιεχόμενο δόθηκε το όνομα: «Πας όγκος εν οσχέω κήλη λέγεται, Υδροκήλη, εντεροκήλη, κιρσοκήλη, επιπλοκήλη, εντεροεπιπλοκήλη»[105].

«Βρογχοκήλη» ονομάζεται «όγκος παρά τω βρόγχω»[106]. Ομοίως στον Αέτιο σημειώνεται «ο περί τον βρόγχον γινόμενος όγκος βρογχοκήλη ωνόμασται. Πας γαρ όγκος παρά τοις αρχαίοις κήλη ωνόμασται»[107].

«Χολέρα», ως χολάδες ονόμαζαν τα έντερα και εξ αυτού ονομάσθηκε η πάθηση σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Τραλλιανό, στο Περί χολέρας Βιβλίον: «μη υποβάλη δε τις χολέραν καλείσθαι το πάθος, ότι υπό χολής είωθε γίνεσθαι πάντως, αλλ΄ επειδή δια των εντέρων εθεώρουν εκκρινομένην την δια γαστρός προσφερομένην ύλην, τα δε έντερα χολάδας οι παλαιοί , ως φησί και Ομηρος «κέχυντο χαμαί χολάδες», τούτου χάριν και το πάθος χολέραν εκάλεσαν...»[108].

«Καρκίνος», η κακοήθης πάθηση των μαστών, στους οποίους οι φλέβες ήταν διογκωμένες που έμοιαζαν με τα πόδια του καρκίνου, (=καβουριού), έδωσαν το όνομα καρκίνος και κατ' επέκταση και σε όλες τις κακοήθειες, «επί των τιτθών [μαστών] είδομεν πολλάκις ακριβώς όγκον όμοιον καρκίνω ζώω. Καθάπερ γάρ επ' τούδε του πάθους αι φλέβες αποτεταμέναι του παρά φύσιν όγκου το σχήμα καρκίνω παραπλήσιον εργάζονται»[109].

«Υδατίς κύστις», «επιτηδειότατον εστι το ήπαρ υδατίδας γεννήσαι κατά τον έξωθεν αυτώ παρακείμενον υμένα.... εάν ουν ποτέ συμβή ραγήναι τας υδατίδας, εκχείται δηλονότι το ύδωρ εις την κατ' επιγάστριον περιτοναίου χώρα»[110].

«Παθογνωμονικά συμπτώματα», σύμφωνα με τον Γαληνό «ταύθ' ηγείσθαι χρή γνωρίσματα βέβαια των νοσημάτων υπάρχειν»[111].

«Συνδρομή», όρος για το άθροισμα των συμπτωμάτων, «το γαρ προειρημένον άθροισμα των συμπτωμάτων επί του πυρέττοντος, ό συνδρομήν καλείν»[112].

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Με τα ενδεικτικά αυτά παραδείγματα γίνεται φανερό ότι οι αρχαίοι ιατρικοί όροι ανταποκρίνονταν στο σημαινόμενο και όπως χαρακτηριστικά ο Γαληνός παρατηρεί με τους ιατρικούς όρους «οι παλαιοί... εχρώντο του δηλώσαι το νοούμενον ένεκα»[113]. Οι αρχαίοι ιατρικοί όροι, οι οποίοι καθιερώθηκαν από τους συγγραφείς των ιατρικών θεμάτων κατά την εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και μετά την ίδρυση της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, το 1837, απετέλεσαν τη βάση για την σημερινή Ελληνική ιατρική ορολογία, και γενικότερα για την διεθνή ιατρική ορολογία.)

Η ανακάλυψη χειρόγραφου του Γαληνού σε βιβλίο ψαλμών. (Αναδημοσίευση ΑΠΕ-ΜΠΕ / Παύλος Δρακόπουλος.)

Ένα ιατροφαρμακευτικό κείμενο του διάσημου Έλληνα γιατρού της αρχαιότητας Γαληνού αποκάλυψαν ερευνητές στις ΗΠΑ σε ένα παλίμψηστο χειρόγραφο, κρυμμένο κάτω από ένα επιφανειακό κείμενο με ψαλμούς, και άρχισαν να το διαβάζουν. Είναι η πρώτη φορά μετά από 1.000 περίπου χρόνια, αφότου σκεπάστηκε το αρχαίο χειρόγραφο, που διαβάζεται και πάλι.

Πρόκειται για το έργο του Γαληνού «Για τα μείγματα και τις δυνάμεις των απλών φαρμάκων», το οποίο μεταφράσθηκε τον 6ο αιώνα μ.Χ. στα συριακά, μια γλώσσα που αποτέλεσε τη γέφυρα ανάμεσα στα ελληνικά και στα αραβικά, βοηθώντας σημαντικά στη διάδοση των γνώσεων του Γαληνού στον ισλαμικό κόσμο.

Η συριακή αυτή μετάφραση είναι η πιο πλήρης εκδοχή του έργου που έχει φθάσει ως τις μέρες μας, αλλά είχε καλυφθεί τον 11ο αιώνα από χριστιανικούς ψαλμούς, μια συνήθης πρακτική κατά τον Μεσαίωνα. Αυτά τα κείμενα σε παπύρους ή περγαμηνές που έχουν επικαλυφθεί από άλλα κείμενα, λέγονται παλίμψηστα. Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου Στάνφορντ της Καλιφόρνια, με επικεφαλής τον Ούβε Μπέργκμαν, χρησιμοποίησαν την ακτινοβολία του συγχρότρου SSRL (Stanford Synchrotron Radiation Lightsource) του Εθνικού Επταχυντή SLAC του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ για να μελετήσουν το παλίμψηστο. Όπως ανακοίνωσαν, έχουν ήδη καταφέρει να αποκαλύψουν το μεγαλύτερο μέρος του κρυμμένου ιατρικού κειμένου.

Για «τρομακτική επιτυχία» έκανε λόγο ο Ούβε Μπέργκμαν, ο οποίος είπε ότι αρχικά οι ερευνητές ήλπιζαν ότι θα είχαν απομείνει ελάχιστα ίχνη του κρυμμένου μελανιού για να διαβάσουν μία-δύο λέξεις, αλλά τελικά έφεραν στο φως σχεδόν όλο το κείμενο. Ο πιο διάσημος γιατρός της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη, ο Γαληνός από την Πέργαμο, γιατρός μεταξύ άλλων του ρωμαίου αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου, υπήρξε πολυγραφότατος και άσκησε τρομερή επίδραση για πολλούς αιώνες μετά το θάνατό του στη δυτική -και όχι μόνο- ιατρική.

Εδώ και σχεδόν μια δεκαετία, μια διεπιστημονική επιστημονική ομάδα προσπαθεί να ξεκλειδώσει τα μυστικά του «Συριακού Παλίμψηστου του Γαληνού» με προχωρημένες τεχνικές απεικόνισης και ψηφιοποίησης. Όλες οι σελίδες του κειμένου θα μετατραπούν σε ψηφιακές εικόνες υψηλής ανάλυσης και θα γίνουν ελεύθερα διαθέσιμες online. «Αν θέλει κανείς να κατανοήσει την ιατρική στη Μέση Ανατολή, πρέπει να μελετήσει την μετάφραση. Ελπίζουμε ότι το κείμενο αυτό θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε πώς αντιμετώπιζαν και θεράπευαν τις αρρώστιες ιστορικά σε εκείνη την περιοχή του κόσμου», δήλωσε ο καθηγητής κλασσικών και ελληνο-αραβικών σπουδών Πίτερ Πόρμαν (Peter Pormann) του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, της Αγγλίας.  

Σάρωση ενός μέρους του κειμένου.htpps://olympiada.files.wordpress.com/2015/11/image185.jpeg.

Το παλίμψηστο περγαμηνής 230-folio περιλαμβάνει ένα από ιατρικά κείμενα του Γαληνού, που δεν είχε χαθεί εντελώς κατά την αρχαιότητα, αν και τα 125 βιβλία του χάθηκαν στη φωτιά. Τα Βιβλία 6-8 του κειμένου, στα Μείγματα και Δυνάμεις Απλών Φαρμάκων, βρίσκονται στην Βρετανική Βιβλιοθήκη. Αν και το κείμενο είναι γνωστό από τη δεκαετία του 2000, οι επιστήμονες μόλις άρχισαν να το μελετούν. Η New York Times αναφέρει ότι το κείμενο μπορεί να παρέχει προηγουμένως άγνωστες πληροφορίες για το πώς η άσκηση της ιατρικής αναπτύχθηκε και διαδόθηκε. Το βιβλίο ανήκει σε έναν άνδρα στη Βαλτιμόρη, έναν συλλέκτη σπάνιου επιστημονικού υλικού. Ο Grigory Kissel, λόγιος της γερμανικής γλώσσας, εξέταζε το χειρόγραφο στο σπίτι του συλλέκτη όταν είδε πόσο παρόμοιο ήταν με μια σελίδα που είχε μελετήσει στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ λίγο πριν. Ο Kissel συνειδητοποίησε πόσο σημαντικό το εύρημα ήταν. Αυτό συνέβη τον Φεβρουάριο του 2013. Από τότε έως και τον Μάιο του 2015, η αναζήτηση σε όλο τον κόσμο αναζήτηση για τις επτά σελίδες που έλειπαν τελείωσε όταν η τελευταία σελίδα ψηφιοποιήθηκε στο Παρίσι, Οι New York Times ανέφεραν ότι μια σελίδα του χειρογράφου παραμένει στην Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. Τρεις άλλες ήταν σε μια βιβλιοθήκη του Βατικανού.(Cassandra on May 24, 2016)

Η δερματόδετη περγαμηνή είχε αρχικά εμφανισθεί στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα και, μετά από μελέτη, οι ειδικοί κατέληξαν ότι προερχόταν από τη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. Στην πορεία διάφορα φύλλα του συριακού χειρογράφου διαχωρίστηκαν και κατέληξαν σε βιβλιοθήκες στην Ευρώπη, στην Αφρική και στις ΗΠΑ (πανεπιστημίου Χάρβαρντ, Παρισιού, Βατικανού, Μονής Σινά κ.α.).

Μονή Αγίας Αικατερίνης Σινά.(Βικιπαίδεια)

Στόχος των ερευνητών είναι να επανεννώσουν ψηφιακά όλο το χειρόγραφο και γι' αυτό ήδη με ειδικές κάμερες έχουν φωτογραφήσει όλα τα διασκορπισμένα ανά τον κόσμο μέρη του.

Οι προσπάθειες ξεκίνησαν το 2009, αλλά αποδείχθηκε δύσκολο να διαβάσουν τη συριακή μετάφραση του έργου του Γαληνού κάτω από το βιβλίο των Ψαλμών, επειδή και τα δύο κείμενα ήσαν γραμμένα με παρόμοιο μελάνι, ενώ το υποκείμενο ιατρικό κείμενο είχε σβηστεί καλά από τους μεσαιωνικούς γραφείς με τη χρήση διαδοχικών στρώσεων ασβεστίου. Όμως, χάρη στον ισχυρό επιταχυντή του συγχρότρου SLAC, κατέστη δυνατό το κρυφό κείμενο να διαβαστεί σελίδα-σελίδα. Χρησιμοποιήθηκε η τεχνική της φασματοσκοπίας φθορισμού ακτίνων Χ, που είχε αξιοποιηθεί και σε ένα άλλο παλίμψηστο, το οποίο έκρυβε ένα μαθηματικό έργο του Αρχιμήδη.

Για το «σκανάρισμα» κάθε μιας από τις 26 σελίδες χρειάσθηκαν περίπου δέκα ώρες. Τώρα, οι ερευνητές χρησιμοποιούν υπολογιστικά συστήματα με τεχνητή νοημοσύνη για να διαβάσουν το κείμενο. Ειδικοί αλγόριθμοι αναγνωρίζουν διαφορετικά μέρη του κρυμμένου χειρογράφου και ανακατασκευάζουν έγχρωμες ψηφιακές εικόνες του κειμένου. Όταν το έργο ολοκληρωθεί, θα είναι δυνατό πλέον να μελετηθεί το περιεχόμενο του έργου του Γαληνού. (Αναδημοσίευση ΑΠΕ-ΜΠΕ / Παύλος Δρακόπουλος.)

Παρακολούθηση σε You Tube

https://youtu.be/a2L-pL_ELnY

 

Πηγές - Βιβλιογραφία :

  • Γεωργακόπουλος Κ., Αρχαίοι Έλληνες ιατροί, Αθήνα 1998.
  • Λαμέρας Κ., Γαληνού περί κράσεων, εκδόσεις Πάπυρος, εν Αθήναις 1969.
  • Χείλων https://chilonas.com/2018/10/24/https-wp-me-p1op6y-cdi (Αναρτήθηκε από τον/την Πυθεύς στις 24/10/2018)
  • Vivian Nutton, Last Updated: Apr 24, 2019 See Article History , Alternative Titles: Galenos, Galenus, The Editors of Encyclopaedia Britannica
  • http://www.mixanitouxronou.gr
  • Cassandra on May 24, 2016
  • http://hdl.handle.net/11419/5095
  • Χαβιάρα – Καραχάλιου Σεβαστή, «Ο Γαληνός στην Κόρινθο», Δελτίο Ιδρύματος Κορινθιακών Μελετών, τεύχος 24, σελ. 55.
  • Edelstein Ludwing, Ancint Medicine, 1967. The John Hopkins Press Baltimore, Maryland. Edited by Owei Temkin and C. Libian Temkin.
  • www.lifehub.gr
  • Χαβιάρα – Καραχάλιου Σεβαστή, «Οι γνώσεις του Γαληνού για την κυκλοφορία του αίματος», Ιατρική Εφημερίς, 30/11/02, περιοδ. Κασταλία 2002.
  • Γαληνός, Opera Omnia, Εκδόσεις Kuhn 1828 – 1851, βιβλία Ι, V, X, XI, XIII, XIV, XVIII, XIX.
  • Ράνισμαν Στίβεν, Βυζαντινός Πολιτισμός, Ελληνική μετάφραση 1969.
  • Τσιλίκας Αγ., Ιατροσοφικά χειρόγραφα, εφ. Καθημερινή, 12 – 10 – 97.
  • Χαβιάρα – Καραχάλιου Σεβαστή, «Ρόζος Β: Τα οφθαλμικά ευπόριστα του Γαληνού από χειρόγραφο Συνταγολόγιο».
  • Χαβιάρα – Καραχάλιου Σεβαστή, «Ιατρικοί αγώνες αντί συνεδρίων στην Αρχαιότητα», εφ. Ελευθεροτυπία, 17/9/96, σελ. 26.
  • www.google.gr, Βικιπαίδεια
  • Άπαντα Γαληνού, Εκδόσεις Κάκτος, 2009
  • https://www.sakketosaggelos.gr/Article/3

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΙΑΤΡΟΙ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

 

Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ

Ιατρός Πνευμονολόγος - Φυματιολόγος

Θεά ΥΓΕΙΑ

Στο πέρασμα της μακραίωνης ιστορίας της ανθρωπότητος  η γυναίκα θεοποιήθηκε, ή δαιμονοποιήθηκε, κάηκε στην πυρά ως μάγισσα, κακοποιήθηκε ή αγνοήθηκε, ανάλογα με το πολιτιστικό υπόβαθρο της εποχής. Το μόνο βέβαιο είναι ότι, η σημαντικότατη προσφορά της σε όλους τους τομείς της Κοινωνίας, της Επιστήμης, των Τεχνών και του Πολιτισμού είναι αδιαμφισβήτητη και τώρα αναδύεται στην επιφάνεια και παραδίδεται στην γνώση της ανθρωπότητος.  Σε αυτό το γεγονός μεγάλο ρόλο παίζει η πρόοδος της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, καθώς και η επισταμένη έρευνα αμέτρητων διανοητών - ερευνητών για την ανακάλυψη της ιστορικής αλήθειας, η οποία διαλύοντας τα σκοτάδια της δεισιδαιμονίας ξαναλάμπει, σαν το διαμάντι, που το είχαν πασπαλίσει με καρβουνόσκονη, αλλά από κάτω πάντα διατηρούσε την λάμψη του και το φως του και τώρα το ξανασκορπά απλόχερα στην ανθρωπότητα.

ΘΕΑ ΥΓΕΙΑ (ΣΚΟΠΑΣ 350-325 π.Χ)

Η αναφορά στην Ελληνική Μυθολογία, τις θεές και τις θεότητες του αρχαίου Ελληνικού Πανθέου, συνιστά μνεία στην συνεισφορά της αρχαίας Ελληνικής σκέψης στην Ιατρική Επιστήμη από αρχαιοτάτων χρόνων και δεν περιέχει τίποτα το δεισιδαιμονικό, παγανιστικό ή αντιανθρώπινο, αλλά περιέχει πολλές φορές κωδικοποιημένα μηνύματα και επιστημονικές αλήθειες που στην σημερινή εποχή μας, άρχισαν να αποκωδικοποιούνται.

Η Πρόνοια, η Ανάγκη και οι τρείς Μοίρες (η Κλωθώ, η Λάχεσις και η Ατραπός) καθόριζαν και καθορίζουν το γήινο ανθρώπινο πεπρωμένο και την λειτουργία της ανθρώπινης ψυχής και κατά προέκταση της ανθρώπινης σκέψης. Η ανθρώπινη σκέψη υποβαλλόμενη στην ψευδαίσθηση των αισθήσεων και των, πολλές φορές, αντικρουόμενων πληροφοριών, μπερδεύεται, πελαγοδρομεί και δημιουργεί ασθένειες ψυχοσωματικές, οι οποίες σωματοποιούνται επιφέροντας πραγματική νόσο.

Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία και παράδοση,  οι γυναίκες θεές και οι γυναικείες θεότητες, σε κάποια μακρινή εποχή, υπηρέτησαν την έννοια της  πρόληψης, της υγείας, της ευεξίας, της γονιμότητας, της θεραπείας, της ανθρώπινης δημιουργικότητας και εν γένει της όλβιας ζωής

Αρχαία ελληνικά μυστήριαφωτό αναρτηθείσα στο gargalianoi.com

H ΗΡΑ, σύζυγος του Δία, κόρη του Κρόνου και της Ρέας, συχνά απεικονιζόταν κρατώντας κάποιο σκήπτρο ως σύμβολο κυριαρχίας ή έχοντας στα χέρια της ρόδι, σύμβολο γονιμότητος και θεά του τοκετού.


ΑΘΗΝΑ Η ΠΑΙΩΝΙΑ (Η ΓΙΑΤΡΙΣΣΑ)

Η Αθηνά ήταν η αγαπημένη κόρη του Δία και  της Μήτιδας, που ήταν η  πρώτη σύζυγος του Δία. Ο Δίας ύστερα από προφητεία, που του εδόθη  έμαθε ότι η Μήτις θα γεννούσε ένα παιδί ισχυρότερο από τον ίδιο και το οποίο θα τον ανέτρεπε από την εξουσία του. Θορυβημένος ο Δίας ζήτησε ένα βότανο από την γιαγιά του, τη Γαία, που όποιος το έτρωγε γινόταν μικρός σαν το δάχτυλο. Η γιαγιά του, του έκανε τη χάρη και του έδωσε το βοτάνι και εκείνος γεμάτος χαρά έτρεξε στη γυναίκα του Μήτιδα και της το έδωσε, λέγοντάς της ότι θα κάνει γερά παιδιά. Πράγματι η Μήτιδα κατάπιε το βοτάνι, αλλά σε λίγο άρχισε να συρρικνώνεται, μέχρι που έγινε μικρή σαν δάκτυλο . Τότε ο Δίας άνοιξε το στόμα του  και την κατάπιε, ενώ ήταν έγκυος στην Αθηνά. Ο Δίας από την στιγμή που κατάπιε την Μήτιδα απέκτησε ολόκληρη την σοφία του κόσμου, αλλά αργότερα, άρχισε να υποφέρει από φρικτούς πονοκεφάλους, βογκούσε, ούρλιαζε, χτυπιόταν καταγής, έτσι που ολόκληρος ο Όλυμπος σειόταν, αντιλαλούσε και βροντούσε από τις φωνές του Δία. Μια νύχτα, μην αντέχοντας άλλο το σφυροκόπημα του πονοκεφάλου, κάλεσε τον Ήφαιστο να έρθει στο παλάτι του και να τον βοηθήσει. Τότε ο Ήφαιστος για να τον γλυτώσει από το τρομερό μαρτύριο, πήρε και χτύπησε  με ένα μεγάλο σφυρί το κεφάλι του Δία.

Η γέννηση της Αθηνάς. Λούβρο

Αίφνης, από μέσα, ξεπετάχτηκε η θεά Αθηνά πάνοπλη, φορώντας περικεφαλαία, κρατώντας μια ασπίδα και κουνώντας απειλητικά το δόρυ της και βγάζοντας, μια τρομακτική πολεμική κραυγή που ακούστηκε στα πέρατα της γης, έκανε τον Όλυμπο να σειστεί, την γη να τρανταχτεί,  την  θάλασσα, ανταριασμένη, να σηκώσει  πελώρια κύματα που σκέπασαν και κατάπιαν τη στεριά. Ο Ήλιος σταμάτησε το ολόχρυσο άρμα του και παρακολουθούσε τη θεά ακίνητος. Όταν σταμάτησε η κοσμοχαλασιά και η φύση γαλήνεψε, η θεά βλέποντας τον Δία, πέταξε στα πόδια του, την πανοπλία της, δείγμα αναγνώρισης του, ως υπέρτατου θεού.

Η θεά Αθηνά, μετά τον αποκεφαλισμό της γοργόνας Μέδουσας από τον Περσέα, μάζεψε  και έδωσε το αίμα που πήδησε από τις φλέβες της, στον Ασκληπιό. Το αίμα, που προερχόταν από την δεξιά φλέβα προκαλούσε ίαση , ενώ αυτό, που προερχόταν από την αριστερή φλέβα προκαλούσε θάνατο.

Η θεά Αθηνά, εκτός των άλλων προσωνυμιών, αποκαλείτο και Παιονία ή ΠαιωνίαΓιάτρισσα) και οι άνθρωποι στις επικλήσεις τους την παρακαλούσαν να γιατρέψει τις διάφορες ασθένειές τους.

(Πηγές : από Βικιπαίδεια, Ελλήνων Δίκτυο)

Πίνακας του Rene- Antoine Houasse

ΑΡΤΕΜΙΣ

Η θεά Άρτεμις προστάτευε τη μητρότητα και εξασφάλιζε στις έγκυες γυναίκες αίσιο τοκετό. Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, η Λητώ, έγκυος από τον Δία, καταδιωκότανε από την Ήρα και κανένας τόπος δεν  την δεχόταν για να γεννήσει, καθώς η Ήρα είχε απαγορεύσει να γεννήσει στην στεριά και σε οποιοδήποτε μέρος κάτω από τον ήλιο. Τότε από τα νερά του Αιγαίου Πελάγους, αναδύθηκε η νήσος Δήλος (φανερή) και η Λητώ, στους πρόποδες του όρους Κύθνου και κάτω από μία φοινικιά γέννησε πρώτα την Άρτεμη. Μετά από εννέα μέρες και επειδή η Ήρα, κρατούσε περιορισμένη την θεά του τοκετού Ειλείθυια, η Άρτεμις παραστάθηκε ως μαία, στην γέννηση του δίδυμου αδελφού της Απόλλωνα. Για τον λόγο αυτό θεωρούσαν την Άρτεμη θεά των τοκετών και την ιδιότητά της αυτή μαρτυρούν τα επίθετα λεχώ, λοχεία, σωοδίνα. Ήταν, επίσης παρούσα στην γέννηση της Αφροδίτης, της Αθηνάς και του Ασκληπιού. Στη θεά, στην Βραυρώνα αφιερώνονταν τα ενδύματα των γυναικών που πέθαιναν στον τοκετό. (Θεογονία, ονομάτων επίσκεψις – Αλκιβιάδης – Μιχάλης Κωνσταντόπουλος)

ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ (ΟΡΦΙΚΑ ΠΑΣΣΑ)

Κλῦθί μου, ὦ βασίλεια, Διὸς πολυώνυμε κούρη, Τιτανίς, βρομία, μεγαλώνυμε, τοξότι, σεμνή, πασιφαής, δαιδοῦχε θεά, Δίκτυννα, λοχεία, ὠδίνων ἐπαρωγὲ καὶ ὠδίνων ἀμύητε,   λυσίζωνε, φίλοιστρε, κυνηγέτι, λυσιμέριμνε, εὔδρομε, ἰοχέαιρα, φιλαγρότι, νυκτερόφοιτε, κληισία, εὐάντητε, λυτηρία, ἀρσενόμορφε, Ὀρθία, ὠκυλόχεια, βροτῶν κουροτρόφε δαῖμον, ἀμβροτέρα, χθονία, θηροκτόνε, ὀλβιόμοιρε, ἣ κατέχεις ὀρέων δρυμούς, ἐλαφηβόλε, σεμνή, πότνια, παμβασίλεια, καλὸν θάλος, αἰὲν ἐοῦσα, δρυμονία, σκυλακῖτι, Κυδωνιάς, αἰολόμορφε· ἐλθέ, θεὰ σώτειρα, φίλη, μύστηισιν ἅπασιν εὐάντητος, ἄγουσα καλοὺς καρποὺς ἀπὸ γαίης εἰρήνην τ᾽ ἐρατὴν καλλιπλόκαμόν θ᾽ ὑγίειαν· πέμποις δ᾽ εἰς ὀρέων κεφαλὰς νούσους τε καὶ ἄλγη.

Απόδοση (από Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

Ω βασίλισσα, κόρη του Διός με τα πολλά ονόματα, άκουσέ με Τιτανίδα,  θορυβώδης, ένδοξη, τοξότρια, σεμνή, εσύ που φέγγεις σε όλους, θεά που κρατάς λαμπάδα, Δίκτυννα. που προστατεύεις τις γεννήσεις, πού έρχεσαι αρωγός (βοηθός) στους πόνους του τοκετού, ενώ ή ίδια τους αγνοείς, που λύνεις τις ζώνες, αγαπάς τον οίστρο (τη μανία), κυνηγέ, μας απαλλάσσεις από τις μέριμνες, μεγάλη δρομέα,  τοξεύτρα, φίλη των αγροτών, που περιφέρεσαι κατά την νύκτα, καταφύγιο των βασανισμένων, καταδεκτική, που φέρεις την λύτρωση, έχουσα αρρενωπή μορφή, Ορθία, που  επιταχύνεις τους τοκετούς, θεά πού τρέφεις τα παιδιά των ανθρώπων, αγρότισσα, γήινη, φόνισσα θηρίων, καλότυχη, που τριγυρνάς τα δάση των βουνών, τοξεύεις τα ελάφια, σεμνή, σεβαστή,  βασίλισσα των πάντων, ωραίο βλαστάρι (του Διός), που διαμένεις εις τους δρυμούς,  προστάτιδα των σκύλων, Κυδωνιάς, ποικιλόμορφε,  έλα θεά, και σώσε μας, φίλη, ευπρόσιτη με όλους τους μεμυημένους, που φέρεις ωραίους γήινους καρπούς, την αξιέραστη ειρήνη και την υγεία με τους ωραίους πλοκάμους και αποπέμπεις στις κορυφές των βουνών τις ασθενείας και τους πόνους.

Ρωμαϊκό αντίγραφο του Ελληνικού αγάλματος της θεάς Αρτέμιδος, του αρχαίου Έλληνα γλύπτη Λεωχάρη, The Diana of Versailles, a roman copy of a Greek sculpture by Leochares (Louvre Museum))

Αρχαίος ύμνος γενεθλίων στην θεά Άρτεμη  

Ὢ  Ὑπέροχη Θέαινα γενεθλῶν, Ἀκραία Ἄρτεμη καταδέχου τοῦτον σεμνὸν ὕμνον καὶ ἴστη μεγάδωρος εὐλογίας εἰς τὸν γεναθλιαζόμενος ὑπάρξεως αὐτοῦ ἐντὸς ὑλαίου πεδίου. Σὺ προσδωρεῖ κορυφαῖον δῶρον Ἀνυσιδώρα ἀφιείης δῶρον ὑγίειας, εὐδαιμονίας, νοητικῆς καὶ ὑλαίας βλαστημοσύνης, ἀγαλλιάματος, εὐθυμίας, καὶ παντὸς ἑτέρου ψυχικοῦ ἢ ὑλαίου δώρου Σὺ κρίνεις ὑπὲρ ἀρετοδρομίας ὑπάρξεως. Ἴστη ἀρωγὸς ὑπάρξεως ταύτης καὶ Εὐπλόκαμος, ἐκτείνουσα ἄριστους ἀτραποὺς ἀρετῆς, ἄγουσι εἰς ἀριστεῖα αἰώνια ὡς ψυχὴ ἐξεικονίζοι Σὸν Εὐστέφανη χάριν. Καθαρὰ Θέαινα, φύλασσε ἄχραντη ψυχὴν ἐκ πάσας κακοσύνης.
Μεγαλώνυμη καὶ Ὀλβιόμοιρη Θέαινα, δωροφόρει ὕψιστη εὐδαιμονία μοίρας ὡς Περασὶα ἴστη ἀρωγὸς σκέψεως ἐλευσομένη ἀσφαλὴς ἐντὸς ἀναζητήσεων αὔτης. Σαόφρων δωροφόρει ὑγιῆ σκέψην.
Σεμνὴ Θέαινα δωροφόρει σεμνότητα καὶ σέβας εἰς τούτη ὕπαρξην. Ὢ Ἔνδοξη Θέαινα ἐσὲ ὑμνωδῶ καὶ ἀφιερόω τοῦτον τὸν ὕμνον γενέθλης πρὸς Τέι.  

06/29/13--00:59: Αρχαία Ελληνική Ευχή Γενεθλίων.

http://mythiki-anazitisi.blogspot.com/feeds/posts/default?alt=rss

Απόδοση

Ω κορυφαία Θεά των γεννήσεων Ακραία Άρτεμη, δέξου αυτόν τον σεμνό ύμνο και χάρισε την ευλογία σου σε αυτόν που γιορτάζει την ημέρα της γεννήσεως του στο υλικό πεδίο της ύπαρξης, Εσύ που δίνεις το τέλειο δώρο Ανυσιδώρα, χάρισε δώρα υγείας, ευδαιμονίας, πνευματικής και υλικής ανάπτυξης, χαράς, ευθυμίας, 
και κάθε άλλου ψυχικού ή υλικού δώρου που εσύ κρίνεις για την αρετοδρομία της υπάρξεως. Στάσου Βοηθός της υπάρξεως τούτης και Ευπλόκαμος, στρώνοντας άριστους δρόμους αρετής που οδηγούν σε έπαθλα αιώνια ώστε η ψυχή να ομοιάζει την Ευστέφανη χάρη Σου.
Καθαρά Θεά, κράτα αμόλυντη την ψυχή από κάθε κακό.
Μεγαλώνυμη και Ολβιόμοιρη Θεά χάρισε την μέγιστη ευτυχία της μοίρας ως Περασία, βοήθησε την σκέψη να οδεύει ασφαλής από τις αναζητήσεις της.  Σαόφρων χάρισε υγιή σκέψη. Σεμνή Θεά δώρισε την σπουδαιότητα και τον σεβασμό σε τούτη την ύπαρξη. Ω Ένδοξη Θεά εσένα υμνώ και αφιερώνω αυτόν τον ύμνο της γενέθλιας μέρας σε Σένα. http://mythiki-anazitisi.blogspot.com/feeds/posts/default?alt=rss

ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Αφροδίτη της Μήλου( το άγαλμα ευρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου)

Σήμερα γίνεται προσπάθεια μέσω του www.takeaphroditehome.gr, να ξαναγυρίσει το άγαλμα στο τόπο καταγωγής του, στο ελληνικό νησί Μήλος.

Η Αφροδίτη κατά την αρχαία Ελληνικά Μυθολογία  είναι η θεά του έρωτα, της ομορφιάς, της σεξουαλικότητας, της ηδονής και της τεκνοποίησης. (Βικιπαίδεια)

 

ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ

Ούρανία πολύυμνε φιλομμειδής Άφροδίτη
ποντογενής γενέτειρα θεά φιλοπάννυχε 
σεμνή νυκτερία ζεύκτειρα 
δολοπλόκε μήτερ Άνάγκης'
πάντα γάρ έκ σέθεν έστίν
ύπεζεύξω δέ (τε) κόσμον
καί κρατέεις τρισσών μοιρών
γεννάις δέ τά πάντα όσσα τ' έν ούρανώι έστι
καί έν γαίηι πολυκάρπωι
έν πόντου τε βυθώι (τε)
σεμνή βάκχοιο πάρεδρε τερπομένη θαλίαισι
γαμοστόλε μήτερ Έρώτων
Πειθοί λεκτροχαρής κρυφία χαριδώτι
φαινομένη (τ') άφανής έρατοπλόκαμ' εύπατέρεια
νυμφιδία σύνδαιτι θεών
σκηπτρούχε λύκαινα
γεννοδότειρα φίλανδρε ποθεινοτάτη βιοδώτι
ή ζεύξασα βροτούς άχαλινώτοισιν άνάγκαις
καί θηρών πολύ φύλον
έρωτομανών ύπό φίλτρων' έρχεο
Κυπρογενές θείον γένος 
είτ' έν' Όλύμπωι έσσί θεά βασίλεια
καλώι γήθουσα προσώπωι
είτε καί εύλιβάνου Συρίης
έδος άμφιπολεύεις
είτε σύ γ' έν πεδίοισι
σύν άρμασι χρυσεοτεύκτοις 
Αίγύπτου κατέχεις ίερής 
γονιμώδεα λουτρά

ή καί κυκνείοισιν όχοις
έπί πόντιον οίδμα
έρχομένη χαίρεις κητών
κυκλίαισι χορείαις

ή νύμφαις τέρπηι κυανώπισιν
έν χθονί Δίηι θίνας
έπ' αίγιαλοίς ψαμμώδεσιν
άλματι κούφωι'

είτ' έν Κύπρωι
άνασσα  τροφώι σέο ένθα
καλαί τε παρθένοι άδμηται νύμφαι
τ' άνά πάντ' ένιαυτόν ύμνούσιν σέ
μάκαιρα καί άμβροτον άγνόν Άδωνιν.
Έλθέ μάκαιρα θεά 
μάλ' έπήρατον είδος έχουσα 
ψυχήι γάρ σε καλώ σεμνήι
άγίοισι λόγοισιν.

Απόδοση

Ουρανία πολυ-ύμνητε φιλογέλωτη Αφροδίτη
θαλασσογέννητη γενετήσια Θεά φιλολονύχτια
σεβάσμια νυκτερινή ζεύκτειρα 
δολοπλόκα ανάγκης μητέρα.

Τα πάντα από σένα προέρχονται
ω ζευκτειρία κόσμου δύναμις
που στά χέρια σου κρατάς
των τριών βασιλείων τα πεπρωμένα

Εσύ γεννάς όλα όσα εν τω ουρανώ ευρίσκονται
και όσα εις την Γαία την πολύκαρπον
και όσα εις της θαλάσσης τα βάθη

Ω σεβαστή πάρεδρε του Βάκχου θαλασσότερπτη
χρήσιμη στους γάμους , των Ερώτων Μητέρα
πειθηνία κλινόχαρη κρυφίας χαράς δώτειρα
φανερή και αφανέρωτη ποθεινομάλλα ευπάτειρα

Νυφική συνδαιτημόννισα θεών
σκηπτρούχε Λύκαινα
γεννοδότειρα φίλανδρη ποθεινοτάτη ζωοδότρα
η ζεύουσα τους θνητούς με αχαλίνωτες ανάγκες
που και των θηρίων τα πολυάριθμα γένη
κάνεις να ερωτομανούν ωσάν να ευρίσκονται
υπό την επήρεια φίλτρου μαγικού !

Έλα κυπρογέννητη γένους θεϊκού
είτε είσαι στον Όλυμπο όπου ως Θεά Βασίλισσα
χαίρεσαι την ωραία σου μορφή
είτε στης λιβανομυρωμένης Συρίας
τις οδούς διαμένουσα υπηρετείς
είτε όταν στις  πεδιάδες
από χρυσοκαμωμένα άρματα
της ιερής Αιγυπτιακής γης
εποπτεύεις τα εύφορα εδάφη

είτε αν με κυκνοήλατα διασχίζεις άρματα
τη φουσκοθαλασσιά του ωκεανού
και ερχομένη χαροποιείς τα κήτη της θάλασσας
που κυκλοτερώς για σένα χορεύουν

είτε αν τις μαυρομάτες φαιδρύνεις νύμφες
που σε γή ηλιόλουστη,
σε αμμουδερούς αιγιαλούς ξαπλώνουν
και για χάρη σου χοροπηδούν με ευθυμία

Είτε στην γενέτειρά σου την Κύπρο
είσαι βασίλισσα με τον σύντροφό σου εκεί όπου καλλίγραμμες και αδάμαστες νύμφες
καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους υμνούν
εσένα μακαρία Θεά και τον θεϊκό σου υπέροχο
και αγνό Άδωνιν.

Ελθέ  Μακαρία Θεά
εσύ που υπέρτερα αξιέραστη μορφή έχεις.

Διότι σε επικαλούμαι με πνεύμα ταπεινό
και καθαγιασμένους λόγους.

(www.naos.20m.com/orfikos-afrodiths.htm)

 

Η ΔΗΜΗΤΡΑ, θεά της γονιμότητος, του γάμου και των γεωργικών εργασιών, σύμφωνα με την αρχαιοελληνική παράδοση. Αδελφή του Δία. Μαζί του απέκτησε μια κόρη, την Περσεφόνη. Έσμιξε με τον Ιασίωνα και γέννησε τον Πλούτωνα (Θεογονία στ. 969-974).
Οι ετήσιες μεταβολές της βλάστησης, η όψη της γης κατά το χειμώνα και την άνοιξη, μεταμορφώθηκαν στη φαντασία των πρώτων ανθρώπων σε μια τραγωδία με κύρια πρόσωπα τη Δήμητρα και την Περσεφόνη.  

https://www.hellenicmythology.com/demetra.html

Η Ηπιόνη (αυτή που προσφέρει ηπιότητα - ανακούφιση) ήταν σύζυγος του Ασκληπιού, του αρχαίου θεού της Ιατρικής. Ήταν η μητέρα των θυγατέρων του,  Ιασώ, Αίγλη, Πανάκεια, Υγεία και Ακεσώ.

 Η Ηπιόνη λατρεύτηκε ως δευτερεύουσα θεότητα δίπλα στον Ασκληπιό και ήταν η θεότητα που κατεύναζε τον πόνο. Αναφέρεται ότι άγαλμα της Ηπιόνης υπήρχε στην Επίδαυρο, δίπλα στο άγαλμα του Ασκληπιού. Η Ηπιόνη θεωρείται από μερικούς ως κόρη του Μέροπα του Κώου, σημαντικού μυθικού βασιλιά της νήσου Κω. Ο Μέρωψ, μετά τον θάνατο της αγαπημένης του συζύγου Εθήμειας, απαρηγόρητος ήθελε να δώσει τέλος στην βασανιστική ζωή του, τον λυπήθηκε όμως η Ήρα και τον μεταμόρφωσε σε αετό, ο οποίος πέταξε ψηλά στον ουρανό και ο Δίας τον κράτησε για πάντα εκεί, καταστερώνοντάς τον στον Αστερισμό του Αετού.

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/metamorfoseis

Αστερισμός του αετού. (Λατινικά: Aquila, συντομογραφία: Aql), φωτό από Βικιπαίδεια

Η ΑΙΓΛΗ ήταν σύμφωνα με την παράδοση, κόρη του Ασκληπιού και της Ηπιόνης (Σούδας) και αδελφή με την Υγεία, την Ιασώ, την Ακεσώ  και την Πανάκεια, (τις άλλες κόρες του Ασκληπιού). Το όνομά της σημαίνει αυτή που λάμπει από υγεία, θεότητα της ομορφιάς, του μεγαλείου, του θαυμασμού (μεταφορικά αυτή που ξεχειλίζει από υγεία) και σε μεταφορικό επίπεδο προσδίδει την «αίγλη» του ιατρικού επαγγέλματος. Λατρευόταν στην Επίδαυρο, μαζί με τις αδελφές της. (Βικιπαίδεια)

Η ΑΚΕΣΩ, ήταν η θεά της διαδικασίας της επούλωσης, το δε όνομά της προέρχεται από το αρχαίο ρήμα ακέομαι, που σημαίνει θεραπεύω.


Σε ανάγλυφο απεικονίζεται με τον πατέρα της Ασκληπιό και τις αδελφές της, Υγεία, Πανάκεια και Ιασώ.(φωτό από θεογονία, ονομάτων επίσκεψις)

Η ΙΑΣΩ ή ΙΗΣΩ στην Ιωνική Διάλεκτο, δευτερεύουσα θεότητα απόλυτα συνυφασμένη με τη ίαση (θεραπεία), κόρη του Ασκληπιού και της Ηπιόνης. Από το όνομά της παράγονται τα : ίασις, ίαμα - αγίασμα, ιατρός, Ιάσων, ιατός, κ.ά. Ο  Παυσανίας αναφέρει ότι στο Αμφιαράειο του Ωρωπού υπήρχε βωμός, ένα από τα πέντε μέρη του οποίου ήταν αφιερωμένο στην Αφροδίτη, την Πανάκεια, την Ιασώ, την Υγεία και την Παιωνία Αθηνά. (Παυσανίας, 1.34.2; Αριστοφάνης, Πλούτο). Λατρευόταν επίσης στην Επίδαυρο και την Αθήνα.

Στον ναό του Αμφιαράου στον Ωρωπό, υπήρχαν ξεχωριστά λουτρά για τους άντρες και τις γυναίκες, γεγονός που επισημαίνει την σημαντικότητα της σωματικής καθαριότητος.  Κοντά στον ναό υπήρχε μαρμάρινη κλεψύδρα (υδραυλικό ρολόι),  σπάνιο αρχαιολογικό δείγμα.

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Αναλυτικά ο Παυσανίας (συγγραφέας της περιήγησης της Ελλάδας) μας ενημερώνει για τον βωμό του Αμφιαράειου του Ορωπού της Αττικής, τον 2ο αιώνα μ.Χ. «Ο βωμός στη μια πλευρά του αναπαριστά τον Ηρακλή, τον Δία και τον θεραπευτή Απόλλωνα, στην δεύτερη πλευρά. αναπαρίστανται οι ήρωες και οι σύζυγοι των ηρώων, στην τρίτη πλευρά απεικονίζεται η Εστία, ο Ερμής και ο Αμφιάραος και τα παιδιά του Αμφίλοχου, στο τέταρτο τμήμα του βωμού αναπαρίσταται η Αφροδίτη και η Πανάκεια, η Ιασώ, η Υγεία και η Αθηνά η θεραπεύτρια

Λεπτομέρεια από ελληνικό αμφορέα, (φωτό από Βικιπαίδεια)                       

Η πέμπτη πλευρά είναι αφιερωμένη στις Νύμφες και στον Πάνα, στους ποταμούς Αχελώο και Κηφισσό. Ο  Αριστοφάνης αναφέρεται με χιούμορ στον «Πλούτο», για την Ιασώ. Η Ιασώ είχε πολλά παιδιά. (Βικιπαίδεια)

Στην θεογονία του Ησιόδου αναφέρεται : «τρεῖς δέ οἱ Εὐρυνόμη Χάριτας τέκε καλλιπαρῄους, Ὠκεανοῦ κούρη, πολυήρατον εἶδος ἔχουσα,
Ἀγλαΐην τε καὶ Εὐφροσύνην, Θαλίην τ᾽ ἐρατεινήν», η Ευρυνόμη γέννησε τις 3 Χάριτες, Αγλαΐα,  Ευφροσύνη και Θάλεια.

Χαρακτικό των αρχών του περασμένου αιώνα. Το πρωτότυπο ευρίσκετο στο Μουσείο Pio Clemens, Ρώμη : «Ὁ Ασκληπιὸς μεταξὺ του Ερμή καὶ τριών Χάριτων (Ιασὼ, Υγεία καὶ Πανάκεια)».

Σε μεταγενέστερα έργα, λόγω καλλιτεχνικής ή περιγραφικής απεικόνισης, ως 3 Χάριτες στην υπηρεσία του Ασκληπιού, αναφέρονται οι Ιασώ, Υγεία και Πανάκεια

The Three Graces Battista Naldini.jpg, from Wikimedia Commons, the free media repository 

 

Οι τρεις χάριτες, έργο του Αντόνιο Κανόβα, Μουσείο Ερμιτάζ

Η ΠΑΝΑΚΕΙΑ  με την έννοια της θεραπείας (ή βοτανοθεραπείας) για κάθε νόσο. Λατρευόταν κυρίως στον Ωρωπό Αττικής, στην Κάλυμνο, στην Κω, κ.α. Άγαλμά της ευρίσκετο και στο Ασκληπιείο Αθηνών. Επειδή εθεωρείτο ως θεά ικανή να θεραπεύει κάθε νόσο, το όνομά της διαδόθηκε γρήγορα σε όλες τις Ελληνικές πόλεις, ειδικότερα σε φάρμακα ικανά να θεραπεύουν αν όχι όλες τις νόσους, τουλάχιστον τις περισσότερες από αυτές. Ακόμη και σήμερα, κάθε ιδεατό φάρμακο, για το οποίο επικρατεί η αντίληψη ότι θεραπεύει κάθε νόσο σωματική, οργανική ή ψυχική, ονομάζεται πανάκεια, καθώς ο όρος αυτός χρησιμοποιείται και για κάθε τι που λύνει όλα τα προβλήματα.

https://kapodistria-httpsxolianewsblogspotcom.blogspot.com/2011/07/blog-post_26.htm

Η Πανάκεια (στο κέντρο) χορηγεί φάρμακο σε ένα παιδί (Εικόνα του Βερονέζου ιατρού,  J. Gazola, τμήμα ενός ξυλόγλυπτου, 1716), φωτό από Βικιπαίδεια 

Η Πανάκεια είχε, επίσης τέσσερεις αδελφούς, τον Ποδαλείριο, ένας από τους δύο βασιλείς της Τρίκκης (στην Θεσσαλία), ο οποίος είχε εκπαιδευτεί στην Διαγνωστική (Παθολογία), τον Μαχάονα, τον άλλο βασιλέα της Τρίκκης, ο οποίος ήταν φημισμένος χειρούργος, τον Τελέσφορο, ο οποίος αφιέρωσε την ζωή του στην υπηρεσία του Ασκληπιού και τον Άρατο, τον Έλληνα ήρωα απελευθερωτή της Σικυώνος. (Βικιπαίδεια)

Η Πανάκεια μνημονεύεται και στην αρχή του Όρκου του Ιπποκράτη :

«Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρὸν καὶ Ἀσκληπιὸν καὶ Ὑγείαν καὶ Πανάκειαν καὶ θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας ἵστορας ποιεύμενος ἐπιτελέα ποιήσειν κατὰ δύναμιν καὶ κρίσιν ἐμὴν ὅρκον τόνδε καὶ ξυγγραφὴν τήνδε

Ορκίζομαι στον (θεό) ιατρό Απόλλωνα και στον (θεό) Ασκληπιό και στην Υγεία και στην Πανάκεια και σε όλους τους θεούς των οποίων την μαρτυρία επικαλούμαι, ότι θα εκτελέσω κατά το δυνατόν και σύμφωνα με την κρίση μου τον όρκο αυτό και την συμφωνία αυτή.

Η ΥΓΕΙΑ, στην Μυθολογία είναι αδελφή ή σύζυγος του Ασκληπιού και κατά άλλη εκδοχή, κόρη του Ασκληπιού και της Ηπιόνης. Ο Ορφικός ύμνος στην θεοποιημένη Υγεία, πιστοποιεί την μεγάλη σημασία που έδιναν η αρχαίοι  Έλληνες στην κυρίαρχη των πάντων υγεία και που χωρίς αυτήν, όλα είναι ανώφελα, αλλά όχι ακατανίκητα.

ΟΡΦΙΚΟΣ ΎΜΝΟΣ ΥΓΕΙΑΣ (Ορφικά Πασά)

Ἱμερόεσσ᾽, ἐρατή, πολυθάλμιε, παμβασίλεια, κλῦθι, μάκαιρ᾽ Ὑγίεια, φερόλβιε, μῆτερ ἁπάντων· ἐκ σέο γὰρ νοῦσοι μὲν ἀποφθινύθουσι βροτοῖσι, πᾶς δὲ δόμος θάλλει πολυγηθὴς εἵνεκα σεῖο, καὶ τέχναι βρίθουσι· ποθεῖ δέ σε κόσμος, ἄνασσα, μοῦνος δὲ στυγέει σ᾽ Ἀίδης ψυχοφθόρος αἰεί, ἀιθαλής, εὐκταιοτάτη, θνητῶν ἀνάπαυμα·σοῦ γὰρ ἄτερ πάντ᾽ ἐστὶν ἀνωφελῆ ἀνθρώποισιν· οὔτε γὰρ ὀλβοδότης πλοῦτος γλυκερὸς θαλίηισιν, οὔτε γέρων πολύμοχθος ἄτερ σέο γίγνεται ἀνήρ πάντων γὰρ κρατέεις μούνη καὶ πᾶσιν ἀνάσσεις. ἀλλά, θεά, μόλε μυστιπόλοις ἐπιτάρροθος αἰεὶ ῥυομένη νούσων χαλεπῶν κακόποτμον ἀνίην.

Απόδοση

Εσύ πολυπόθητη, αξιέραστη, που ζωογονείς τα πάντα, βασίλισσα των πάντων, άκουσε με, μακάρια Υγεία, εσύ που φέρεις την ευτυχία, μητέρα όλων, γιατί αφ’ ενός, από σένα αφανίζονται οι ασθένειες των ανθρώπων,
και αφ’ ετέρου, κάθε σπίτι πάλι ανθοφορεί, εξ αίτιας σου, γεμάτο χαρά, και φορτωμένο από τέχνες, ο δε κόσμος  σε ποθεί, βασίλισσα, και μόνον ο Άδης ο πάντοτε θανατηφόρος σε μισεί, πάντα θαλερή,  σε εσένα περισσότερο από όλους απευθύνονται οι θνητοί, για να ανακουφισθούν,
γιατί χωρίς εσένα όλα είναι ανώφελα για τους ανθρώπους
καθώς, ούτε ο γλυκύς Πλούτος, πού δίδει τα αγαθά, 
ούτε ο άνδρας που μόχθησε (κόπιασε)  πολύ, γίνεται χωρίς εσένα, γέρων, 
γιατί εσύ μόνο, κυριαρχείς σε όλους, και σε όλα βασιλεύεις. 
Αλλά, θεά, προσέτρεξε στους μύστες πάντοτε βοηθός, και σώζε μας από των φοβερών ασθενειών την κακοτυχία.

(απόδοση Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

Ο μυθικός  βασιλέας - νομοθέτης Λυκούργος στην αρχαία Σπάρτη θέσπισε μέτρα για την σκληραγωγία του σώματος, ο δε Ιπποκράτης αναφέρει : «άσκησις ύγιείης, άκορίη τροφής, άοκνίη πόνων», δηλαδή στην σημαντικότητα της άσκησης για την υγεία, στην λήψη τροφής με μέτρο και στην εργατικότητα.  Με το έργο του «Περί αερίων, υδάτων και τόπων» έθεσε τις βάσεις της υγείας του φυσικού περιβάλλοντος.

Όλοι οι μεγάλοι Έλληνες φιλόσοφοι της αρχαιότητας, Πλάτων, Αριστοτέλης, κ.ά. προέτρεπαν στην διατήρηση της σωματικής υγείας και μέσω της σωματικής άσκησης.  Οι αρχαίοι Έλληνες στα αρχιτεκτονικά σχέδια χωροθέτησης των πόλεων, θεωρούσαν απαραίτητη την ανέγερση καλλιμάρμαρων πηγών, λουτρών, υδραγωγείων και αποχετευτικού συστήματος. Η καύση θείου (θειαφιού) ή άλλων αρωματικών ουσιών ήταν συνηθισμένη και διαδεδομένη πρακτική απολύμανσης, καθώς  και το άναμμα φωτιάς  στους δημόσιους δρόμους, για να καθαρίζει ο αέρας. Κατά τη διάρκεια του λοιμού (μολυσματική ασθένεια με συνήθως θανατηφόρο έκβαση) των Αθηνών, τα πτώματα αποτεφρώνονταν κατά σωρούς. (Unknown, 19th July 2013, www.nea-acropoli-athens.gr/arthra/...ygeia)

Η Υγεία αποτέλεσε θέμα πολλών καλλιτεχνικών αναπαραστάσεων, που οι περισσότερες σώζονται μέχρι σήμερα. Τα αγάλματα την αναπαριστούν  σαν μία σφριγηλή κοπέλα που χαμογελά και γέρνει το κεφάλι της ελαφρά προς τα δεξιά ή αριστερά. Σε πολλές αγαλματικές συνθέσεις  ο θεός Ασκληπιός απεικονίζεται μαζί με την Υγεία

 «Ύγεία, πρεσβίστα μακάρων μετά σού ναίομι το λειπόμενον βιοτάς, συ δε μοι πρόφρων σύνοικος εί γάρ τις ή πλούτου ή τεκέων είης. Ή τάς ισοδαίμονος ανθρώποις βασιληίδος αρχάς ή πόθων, ούς κρυφίοις Αφροδίτας άρκυσιν θηρεύομεν, ή εί τις άλλα θεόθεν ανθρώποισι τέρψις ή πόνων αμπνοά πέφανται, μετά σείο, μάκαιρ’ Υγεία, τέθαλε ΄΄αντα και λάμπει Χαρίτων έαρ. σέθεν δέ χωρίς ού τις εύδαίμων έφυ». Ύμνος προς την Υγεία, Αρίφρων. (Aristoteles-Archiv Institut für Griechische und Lateinische Philologie Freie Universität Berlin Habelschwerdter Allee 45 D-14195 Berlin)

Απόδοση (Δρ. Ευαγγελία Δανιήλ)

Υγεία, εσύ που είσαι η πιο σεβάσμια μεταξύ των μακάρων, ας μοιραστώ μαζί σου το υπόλοιπο της ζωής μου, ας είσαι η πρόθυμη συγκάτοικός μου, μαζί με την ευμάρεια και την ευχή των γονέων. Είτε κυνηγάμε τις ισόθεες βασιλικές τιμές (βασιλική εξουσία), είτε  τους κρυφούς πόθους της Αφροδίτης, είτε άλλη θεόσταλτη χαρά ή  ανακούφιση από τον πόνο, μαζί σου μακάρια θεά όλα θάλλουν και η άνοιξη των Χαρίτων λάμπει, χωρίς εσένα κανένας δεν υπήρξε ευτυχισμένος.

Τις πρώτες αναφορές του ονόματός της, τις βρίσκουμε στα Ομηρικά έπη. Αρχικά δεν είναι παρά η προσωποποίηση μιας αφηρημένης ιδέας και δινόταν ως προσδιοριστικό άλλων θεοτήτων και ιδιαίτερα της θεάς Αθηνάς. Με το πέρασμα του χρόνου απέκτησε συγκεκριμένη μορφή. Όταν θεωρήθηκε οριστικά κόρη του Ασκληπιού, απέκτησε και αυτή το ίδιο σύμβολο, δηλαδή το φίδι και τιμάται σχεδόν ισότιμα δίπλα στον πατέρα της. Το σύμβολο αυτό τη συνοδεύει σε όλες τις αναπαραστάσεις της, στις οποίες  ή το κρατά στο ένα της χέρι ή το τυλίγει γύρω από το σώμα της  ή το έχει δίπλα της.

Η λατρεία της απέκτησε μεγάλη αίγλη στην Αθήνα τον 5ο αιώνα π.Χ Λατρευόταν επίσης στην Κόρινθο, στην Επίδαυρο, στην Τεγέα, στη Μεγαλόπολη, στη Μαντίνεια, στην Πέργαμο, κ.τ.λ. 

Στην ιερό της Τιτάνης της Πελοποννήσου, οι γυναίκες προσέφεραν θυσία τα μαλλιά τους, που τα κρεμούσαν στο λατρευτικό άγαλμα της θεάς.

Προτομή της θεάς Υγείας από Πεντελικό μάρμαρο, 2ος αιώνας  μ.Χ (Palazzo Altemps, Rome), https://www.ancient.eu/image/4435/( Mark Cartwright)

 

Ρωμαϊκό Άγαλμα της θεάς Υγείας. Πιθανό αντίγραφο  του αυθεντικού αγάλματος του 2ου αιώνα π.Χ . (Μουσείο Βατικανού, Ρώμη).

Ο Stafford υποστηρίζει ότι, το 420 π.Χ η Υγεία εμφανίζεται ως αυτόνομη θεά, όταν φτάνει μαζί με τον Ασκληπιό στην Αθήνα, από την Επίδαυρο.

Αντίθετα η Jayne, υποστηρίζει ότι η Υγεία εμφανίζεται νωρίτερα στην Αθήνα. Το μνημείο Τηλέμαχος (αρχές 4ου αιώνα π.Χ), δίνει μια πολύ λεπτομερή περιγραφή της προέλευσης της Λατρείας του Ασκληπιού. Στο μνημείο βρίσκεται ο Ασκληπιός όρθιος, στα δεξιά του μία γυναικεία μορφή καθισμένη πάνω σε ένα τραπέζι (Υγεία) και κάτω από αυτήν είναι ένας σκύλος. Στα αριστερά, υπάρχει μία μικρότερη αρσενική μορφή, που σηκώνει τα χέρια σαν να προσεύχεται. Αυτός πιθανόν είναι ο Τηλέμαχος. Το Ασκληπιείο, το ιερό προς τιμήν του θεού Ασκληπιού και της κόρης του Υγείας, βρίσκεται στα δυτικά του Διονυσιακού Θεάτρου και καταλαμβάνει τον χώρο ανάμεσα στον αρχαίο Περίπατο και τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης. Ιδρύθηκε το έτος 420/19 π. Χ. από τον Αθηναίο πολίτη Τηλέμαχο τον Αχαρνέα. Το χρονικό της ίδρυσής του αναγράφεται στο Μνημείο του Τηλεμάχου, μια ενεπίγραφη, αμφίγλυφη, μαρμάρινη στήλη με ψηλό κορμό, που επιστέφεται από ανάγλυφους πίνακες με παραστάσεις από την άφιξη του θεού στην Αθήνα από την Επίδαυρο και την υποδοχή του, από τον πιστό Τηλέμαχο, στο νεοϊδρυθέν ιερό της Νότιας κλιτύος της Ακρόπολης.

 

Στο συγκρότημα των οικοδομημάτων του ιερού περιλαμβάνονται ο ναός και ο βωμός του θεού καθώς επίσης και δύο στοές, η Δωρική Στοά που λειτουργούσε ως εγκοιμητήριον για τη διανυκτέρευση των ασθενών στο Ασκληπιείο και τη θαυματουργή (μέσω των ονείρων) θεραπεία τους από το θεό και η Ιωνική Στοά που χρησίμευε ως καταγώγιον δηλαδή εστιατόριο και κατάλυμα των ιερέων του Ασκληπιείου αλλά και των επισκεπτών του.

 

Η Δωρική Στοά, στα ανατολικά του τεμένους, ιδρύθηκε σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες το 300/299 π. Χ. και ήταν διώροφη με 17 δωρικούς κίονες στην πρόσοψή της. Συμπεριλάμβανε στο ανατολικό της άκρο την Ιερά Κρήνη και στο δυτικό της άκρο τον Ιερό Βόθρο. Η Ιερά Κρήνη είναι μια μικρή σπηλιά μέσα στον βράχο, στην οποία υπάρχει πηγή, προϋπόθεση για την ίδρυση του Ασκληπιείου, εφόσον το νερό, με την εξαγνιστική και θεραπευτική του δύναμη αποτελεί πρωταρχικό στοιχείο της λατρείας του θεού. Ο Ιερός Βόθρος, ένα βαθύ όρυγμα με πολυγωνική τοιχοδομία βρίσκεται στον δεύτερο όροφο της Δωρικής Στοάς και χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. Σε αυτόν τελούνταν πιθανώς τα Ηρώα, οι θυσίες προς τους χθόνιους θεούς και τους ήρωες, οι οποίες μαρτυρούνται επιγραφικά.

 

Η Ιωνική Στοά, στα δυτικά του τεμένους, χρονολογείται επίσης στο τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. π. Χ. Πρόκειται για ένα ισόγειο κτίριο με τέσσερα δωμάτια και ιωνική κιονοστοιχία στην πρόσοψή του. Στα ρωμαϊκά χρόνια, για να καλυφθούν οι ανάγκες της ολοένα και μεγαλύτερης προσέλευσης των πιστών στο Ασκληπιείο, προστέθηκε μια ακόμα βοηθητική στοά στα νότια του τεμένους, η ονομαζόμενη Ρωμαϊκή Στοά. 
Το ιερό οριοθετούσε, στην δυτική του πλευρά, περίβολος με πρόπυλο, για την πρόσβαση των επισκεπτών από την αρχαία οδό του Περιπάτου στο χώρο του Ασκληπιείου. Σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες το πρόπυλο ανακαινίστηκε στα Ρωμαϊκά χρόνια.

 

Στις αρχές του 6ου αι. μ. Χ., όταν η χριστιανική λατρεία διαδέχθηκε την αρχαία, όλα τα μνημεία του Ασκληπιείου εντάχθηκαν στο συγκρότημα μιας μεγάλης, τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Στα Βυζαντινά χρόνια (11ος και 13ος αι.) δύο μικρότεροι, μονόκλιτοι ναοί κατέλαβαν τη θέση της βασιλικής ενώ ο τελευταίος από αυτούς λειτούργησε μάλλον ως το καθολικό μιας μικρής μονής.

 

Στο Ασκληπιείο πραγματοποιήθηκαν από το 2002 οι τμηματικές αναστηλώσεις του δυτικού άκρου της πρόσοψης του ισογείου της Δωρικής Στοάς, του δωματίου του Ιερού Βόθρου στον πρώτο όροφο της Δωρικής Στοάς και του ναού του Ασκληπιού. Υπουργείο Πολιτισμού.

(Συντάκτης, Βάντα Παπαευθυμίου, αρχαιολόγος Εφ. Α. Αθ., Ροζαλία Χριστοδουλοπούλου, Αρχιτέκτων-Μηχανικός ΥΣΜΑ).

Η Jayne λέει ότι παρόλο που η Υγεία και ο Ασκληπιός ήρθαν από την Επίδαυρο στην Αθήνα, η Υγεία έχει την δική της ανάπτυξη. Στην Αθήνα εκτός από την λατρεία της Υγείας, λατρεύεται και η Αθηνά με το προσωνύμιο Υγεία. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι κατά την οικοδόμηση της Ακρόπολης, συνέβη ένα παράξενο ατύχημα, το οποίο κατέδειξε ότι η θεά, δεν ήταν αντίθετη προς το έργο, αλλά αρωγός της προσπάθειας για την περάτωση και την τελειότητα του έργου. Ένας από τους τεχνίτες, ο γρηγορότερος από όλους, γλιστρώντας έπεσε από μεγάλο ύψος και η εκτίμηση των τραυμάτων του δεν άφηνε περιθώρια αποκατάστασης και θεραπείας. Ο Περικλής ήταν πολύ στεναχωρημένος για το συμβάν , αλλά η θεά εμφανίστηκε το βράδυ στον ύπνο του και του υπέδειξε θεραπεία, την οποία εφάρμοσε ο Περικλής και σε σύντομο χρονικό διάστημα ο τεχνίτης θεραπευμένος, με την υπόδειξη της θεάς, επανήλθε σε πλήρη δραστηριότητα. (Πλούταρχος, Περικλής 13.8) Ancient History Encyclopedia       Hygeia, Athenian red-figure hydria C5th B.C., British Museum

Η Υγεία από Πεντελικό μάρμαρο, Μουσεία Καπιτωλίου

Η υγεία είναι ο παράγοντας που μετράει την φυσική, ψυχολογική ή ακόμα και την πνευματική κατάσταση ενός ζώντος οργανισμού. Σύμφωνα με τον ορισμό που διατυπώθηκε στο καταστατικό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (1946) η υγεία είναι «η κατάσταση της πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι μόνο η απουσία ασθένειας ή αναπηρίας». Έτσι λοιπόν, η έννοια της υγείας, δεν αποδίδεται μόνο από την ιατρική, αλλά και από άλλους παράγοντες όπως είναι το περιβάλλον, η οικονομία, η εργασία κ.α. (Βικιπαίδεια)

H ΗΒΗ, κόρη του Δία και της Ήρας και σύζυγος του Ηρακλή, μετά τον θάνατό του, είναι η ακτινοβολούσα και φεγγοβόλα προσωποποίηση της ζωντάνιας και της αιώνιας νεότητας, επιφορτισμένη να προμηθεύει τους θεούς με νέκταρ και αμβροσία και έτσι να συντηρεί την υγεία, την ευεξία τους και την αμετάβλητη αιωνιότητά τους.

Ήβη (φωτό από Βικιπαίδεια)

Είναι αδελφή του Άρεως, της Ειλειθυίας και του Ηφαίστου. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η αιώνια νεότητα, το αιώνιο κάλλος και το αιώνιο σφρίγος, η προσωποποίηση της υγείας και γι' αυτό έχει τα προσωνύμια χρυσόθρονος, χρυσοστέφανος και χρυσοπέδιλος, ακτινοβολώντας και λάμποντας όπως λάμπει ο χρυσός. (delphys.gr)

Η ΗΜΙΘΕΑ είναι Θεότητα που λατρευόταν στο Κάσταβο της χερσονήσου της Καρίας. Εκεί υπήρχε ονομαστό ιερό της, στο οποίο πήγαιναν ασθενείς για να θεραπευθούν. Προσέφεραν στη θεά το «μελίκρατον» (μέλι με γάλα), ενώ οι ίδιοι απαγορευόταν να πίνουν κρασί. Επίσης, απαγορευόταν η είσοδος σε όσους είχαν φάει χοιρινό κρέας.

 

ΔΑΜΙΑ

Η Δαμία ήταν αρχαία ελληνική δευτερεύουσα θεότητα, ήταν η θεά Ώρα (εποχή) της γόνιμης γης, προστάτης της γονιμότητας, από τις παλαιότερες του ελληνικού χώρου, που λατρεύονταν, μαζί με την Αυξησία, σύμφωνα με την παράδοση που διέσωσε ο Ηρόδοτος, σε πολλές πόλεις όπως στην Επίδαυρο, την Αίγινα, την Σπάρτη και την Τροιζήνα, όπως επιμαρτυρεί και ο Παυσανίας. Σύμφωνα με τον μύθο, η Δαμία και η Αυξησία είχαν έρθει στην Τροιζήνα από την Κρήτη. Εκεί θανατώθηκαν με λιθοβολισμό επειδή αναμίχθησαν σε κάποια αναταραχή, που συνέβη στην πόλη.

Φαίνεται όμως ότι η Δαμία λατρεύονταν ιδιαίτερα και στις Κυκλάδες. Συγκεκριμένα στη Θήρα, (Σαντορίνη), λατρευόταν, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, ως προστάτης των εγκύων και των λεχώνων, μάλιστα νότια του αρχαίου ναού του Καρνείου Απόλλωνα βρέθηκε σε βράχο η εγχάρακτη επιγραφή "ΛΟΧΑΙΑ ΔΑΜΙΑ".

Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι, όταν είχε πέσει λοιμός στην Επίδαυρο οι κάτοικοί της ζήτησαν χρησμό από την Πυθία, για να τους υποδείξει τον τρόπο, να απαλλαγούν από αυτόν. Η Πυθία τους συμβούλευσε να κατασκευάσουν αγάλματα στην Δαμία και στην Αυξησία από ξύλο ήμερης ελιάς. Οι Επιδαύριοι προμηθεύτηκαν το ξύλο για την κατασκευή των αγαλμάτων από τους Αθηναίους και συμφώνησαν να προσφέρουν κάθε χρόνο θυσία στην Αθηνά Πολιάδα και τον Ερεχθέα. ((Βικιπαίδεια, θεογονία-ονομάτων επίσκεψις).

Ηρόδοτος, ιστορίες 5. 82. 1ος (Έλληνας ιστορικός C5th B.C.):
"Αυτή ήταν η αρχή του μακρόχρονου χρέους των Αιγινητών (κατοίκων της νήσου Αίγινας) εναντίον των Αθηναίων. Η γη των Επιδαυρίων (Επίδαυρος) δεν έφερε κανένα προϊόν, γι 'αυτό ζήτησαν από το Μαντείο των  Δελφών χρησμό σχετικά με αυτή την καταστροφή και η ιέρεια του Μαντείου τους είπε να δημιουργήσουν εικόνες της Δαμιανής (Δαμίας) και της Αυξησίας, λέγοντας ότι αν το έκαναν, η τύχη τους θα ήταν καλύτερη. Οι Επιδαύριοι ρώτησαν, επίσης, αν έπρεπε να κάνουν τις εικόνες από χαλκό ή από πέτρα και η ιέρεια να τους είπε να τις φτιάξουν      από ξύλο καλλιεργούμενης ελιάς. Έτσι οι άντρες της Επιδαύρου ζήτησαν από τους Αθηναίους να τους επιτρέψουν να κόψουν μερικές ελιές, υποθέτοντας ότι οι ελιές εκεί ήταν άγιες, γιατί εκείνη την εποχή δεν υπήρχαν ελιές, εκτός από την Αθήνα. Οι Αθηναίοι συμφώνησαν να δώσουν τα δέντρα, αν οι Επίδαυριοι πλήρωναν ετήσιες ιερές εισφορές στην Αθηνά, τη θεά της πόλης, και στον Ερεχθέα. Όταν έκαναν εικόνες από αυτές τις ελιές, η γη τους έφερε καρπούς και εκπλήρωσαν τη συμφωνία τους με τους Αθηναίους. Οι Αιγινήτες, οι οποίοι υπόκειντο στους Επιδαύριους κάποια στιγμή άρχισαν να κατασκευάζουν πλοία και επαναστάτησαν εναντίων των Επιδαυρίων. Κατά τη διάρκεια αυτού του αγώνα, έκαναν μεγάλες ζημιές στους Επιδαύριους και έκλεψαν τις εικόνες τους της Δαμίας και την Αυξησίας, τις οποίες έβαλαν στη μέση της πατρίδας τους σε ένα μέρος που ονομάζεται Οία, περίπου 20 μίλια μακριά από την πόλη τους. Αφού τις τοποθέτησαν σε αυτόν τον τόπο, ζήτησαν την εύνοιά τους με θυσίες και γυναικείες χορωδίες σε σατιρικό και καταχρηστικό τρόπο.  Όταν οι εικόνες αυτές εκλάπησαν, οι Επιδαύριοι έπαψαν να εκπληρώνουν τη συμφωνία τους με τους Αθηναίους. Στη συνέχεια, οι Αθηναίοι έστειλαν ένα θυμωμένο μήνυμα στους Επιδαύριους, οι οποίοι παραδέχτηκαν ότι δεν έκαναν λάθος. "Για όσο καιρό," είπαν, "καθώς είχαμε τις εικόνες στη χώρα μας, εκπληρώσαμε τη συμφωνία μας. Τώρα που τους στερούμαστε, δεν πρέπει μόνο να πληρώσουμε. Ρωτήστε τους ανθρώπους της Αίγινας, οι οποίοι έχουν τις εικόνες. » Έτσι, οι Αθηναίοι έστειλαν στην Αίγινα και ζήτησαν την αποκατάσταση των εικόνων, αλλά οι Αιγινήτες απάντησαν ότι δεν είχαν καμία σχέση με τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι αναφέρουν ότι αφού έκαναν αυτό το αίτημα, έστειλαν μία τριήρη με ορισμένους από τους πολίτες τους που, ερχόμενοι στο όνομα ολόκληρου του λαού στην Αίγινα, προσπάθησαν να αποκτήσουν τις εικόνες με διάφορους τρόπους. Όταν δεν μπόρεσαν να τις αποκτήσουν έδεσαν σχοινιά γύρω από τις εικόνες, για να τις σύρουν. Ενώ προσπαθούσαν να τις απομακρύνουν, ξέσπασε  καταιγίδα και  σεισμός. Αυτό οδήγησε το πλήρωμα της τριήρους σε πανικό και μεγάλη τρέλα, που άρχισαν να σκοτώνουν ο ένας τον άλλο σαν να ήταν εχθροί. Τελικά μόνο ένας από όλους έφυγε, ο οποίος επέστρεψε στο Φάληρο
Μετά από αυτό οι Αιγινήτες ψήφισαν ότι  οι καρφίτσες πρέπει να είναι τα βασικά πράγματα που προσφέρουν οι γυναίκες στα ιερά αυτών των δύο θεαινών. Επιπλέον, τίποτα άλλο δεν πρέπει να προσκομίζεται στο ναό, ούτε καν αγγειοπλαστική, και από εκείνη την εποχή θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο τα ποτά που κατασκευάζονται στη χώρα. "

https://www.theoi.com/Ouranios/HoraDamia.html

ΕΙΛΕΙΘΥΙΑ

Στην ελληνική μυθολογία η Ειλείθυια, ήταν δευτερεύουσα θεότητα, κόρη του Διός και της Ήρας βοηθά στον τοκετό της Λητούς στην Δήλο όπου γεννιέται η Άρτεμις και ο Απόλλωνας (κατά μία εκδοχή) (Βικιπαίδεια)

Ήταν η θεά της γέννας και των πόνων του τοκετού. Πριν και μετά τη γέννα οι γυναίκες προσέφεραν διάφορα αφιερώματα, λατρευόταν δε και ως θεά που φροντίζει τα νεογέννητα. Άλλα ονόματα της θεάς ήταν Ειλήθυια, Ελεύθεια, Ελενθώ, Ειλειθώ. Ο Όμηρος πρώτος την αναφέρει ως «έφορο» του τοκετού και της απελευθέρωσης της εγκύου, προστάτης θεά των επιτόκων. Χαρακτηριστικός είναι ο μύθος για την Λητώ, που επί εννέα ημέρες ανέμενε, την κρατούμενη από την Ήρα, Ειλείθυια (Ομηρ. Ύμνος προς Απόλλωνα 117-130).

Γέννηση Αθηνάς από την κεφαλή του Δία, συμπαραστάτης-βοηθός εικάζεται ότι   απεικονίζεται η Ειλείθυια

Οι ΓΕΝΕΤΥΛΛΙΔΕΣ ή ΓΕΝΝΑΪΔΕΣ ήταν κατηγορία δευτερευουσών θεοτήτων που ενεπλέκοντο στην γονιμότητα και στις γεννήσεις.

(Encyclopedia Mythica, https://pantheon.org/articles/g/genetyllis.htm )

Κωλιάδος δέ ἐστιν ἐνταῦθα Ἀφροδίτης ἄγαλμα καὶ Γενετυλλίδες ὀνομαζόμεναι θεαί· δοκῶ δὲ καὶ Φωκαεῦσι τοῖς ἐν Ἰωνίᾳ θεάς, ἃς καλοῦσι Γενναΐδας, εἶναι ταῖς ἐπὶ Κωλιάδι τὰς αὐτάς …… (Αφροδίτη η Κωλιάς)Pausanias: Attika (Paus.1,1,1-1,5,5) - gottwein.de

….. ὧς ἡδὺ τὸ μέλος, πότνιαι Γενετυλλίδες, καὶ θηλυδριῶδες καὶ ...

https://www.loebclassics.com/view/aristophanes-women_thesmophoria/2000/   pb_LCL179.475.xm

Η ΕΥΠΟΣΙΑ ήταν θεότητα που λατρευόταν στην Ιεράπολη της Φρυγίας και σε άλλες μικρασιατικές πόλεις. Εθεωρείτο προστάτιδα της γονιμότητας και της αφθονίας. Τη λάτρευαν με τα ίδια σύμβολα που είχαν και η Θεά Δήμητρα, η Ειρήνη, η Τύχη και η Ευθηνία.

Σε νομίσματα της Ιεράπολης υπάρχει η επιγραφή ΕΥΠΟΣΙΑ (ή ΕΥΒΟΣΙΑ) με μορφή την οποία περιβάλλουν χιτώνας, πέπλο και στεφάνη. Η μορφή αυτή κρατάει το Κέρας της Αμάλθειας. (Βικιπαίδεια)

Η ΛΗΤΩ, η μητέρα του Απόλλωνα, κόρη του Τιτάνα Κοίου και της Τιτανίδας Φοίβης, αδελφή της Αστερίας και της Ορτυγίας. Ανήκει δηλαδή στην πρώτη γενιά των θεών και προηγείται του Δία, στον οποίο υποτάσσεται μέσω του γάμου τους, όπως ήδη αναφέραμε. Και αυτή η ερωμένη του Δία δέχθηκε την οργή της Ήρας που όρισε κανένας τόπος να μην δεχθεί τη Λητώ για να γεννήσει. Έτσι, η Λητώ περιπλανήθηκε από τόπο σε τόπο. Με αφετηρία το κέντρο της Βόρειας Κρήτης, κάνει τον περίπλου του νησιού, περνά στα ανατολικά παράλια της ηπειρωτικής Ελλάδας, από την Αθήνα μέχρι τη Σκόπελο, συνεχίζει βόρεια, από τον Θερμαϊκό μέχρι τη Σαμοθράκη· στη συνέχεια κατεβαίνει νότια παραπλέοντας τη Μικρά Ασία και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, από την Ίδη μέχρι την Κνίδο, με μια παράκαμψη προς τη Σκύρο· τέλος, από την Κάρπαθο διαπλέει το Αιγαίο διαγώνια προς τα δυτικά μέχρι την άγονη Δήλο που έπλεε πάνω στη θάλασσα.

Εκεί γεννήθηκε πρώτη η Άρτεμη που βοήθησε τη μητέρα της να ξεγεννήσει και τον αδελφό της. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, η Ήρα όρισε να μην γεννήσει η Λητώ σε τόπο που τον βλέπει ο ήλιος. Όμως ο Βορέας, υπακούοντας σε εντολές του Δία, οδήγησε τη Λητώ στον Ποσειδώνα, που δημιούργησε έναν υδάτινο θόλο πάνω από το νησί της Δήλου. Έτσι, «φτιάχτηκε» ένας τόπος ανήλιος, για να γεννήσει η Λητώ τα παιδιά της. Όμως, αυτό δεν ήταν δυνατό χωρίς την παρουσία της θεάς του τοκετού, της Ειλείθυιας, και παρά την παρουσία όλων των υπολοίπων θεαινών, πλην φυσικά της Ήρας. Εννέα μερόνυχτα κοιλοπονούσε η Λητώ στη ρίζα του μοναδικού δέντρου του νησιού, μιας φοινικιάς, μέχρι που οι θεές έστειλαν την αγγελιοφόρο των θεών Ίριδα στον Όλυμπο, για να πείσει την Ήρα να αφήσει την Ειλείθυια να κατεβεί στο νησί και να βοηθήσει την ταλαιπωρημένη γυναίκα. Της έταξε μάλιστα ένα περιδέραιο εννέα πήχεις μακρύ από χρυσό και κεχριμπάρι. Έτσι γεννήθηκε ο Απόλλωνας. Και καθώς ήταν η έβδομη μέρα του μήνα, κύκνοι πέταξαν επτά φορές πάνω από το νησί την ώρα που γεννιόταν ο θεός. Μια χρυσή μίτρα, μια λύρα και ένα άρμα ζεμένο σε κύκνους ήταν τα δώρα του Δία στον γιο του και του όρισε να πάει αμέσως στους Δελφούς. Όμως οι κύκνοι οδήγησαν τον Απόλλωνα πρώτα στη χώρα τους, στη χώρα των Υπερβορείων με τον καθαρό ουρανό, στις όχθες του Ωκεανού πέρα από τον Βόρειο Άνεμο, οι οποίοι καθιέρωσαν λατρεία προς τιμή του θεού αδιάκοπη. Ένα χρόνο έμεινε εκεί ο Απόλλωνας και μετά ήρθε στους Δελφούς και ίδρυσε το μαντείο του. Και κάθε χρόνο γιόρταζαν την έλευση του θεού με εκατόμβες. (www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/g...)

Μυθική Αναζήτηση

Latona and the Lycian Peasants, ca. 1605, by Jan Brueghel the Elder.

https://en.wikipedia.org/wiki/Leto

Η νύμφη ΜΑΙΑ, ήταν μία από τις επτά κόρες του Άτλαντα και της Πλειόνης, γνωστής και ως μία από τις Πλειάδες. Ο μύθος τις θέλει να γεννιούνται στο όρος Κυλλήνη, που τότε ανήκε στην αρχαία Αρκαδία.

Η Μαία, η ελικοβλέφαρη και ιοπλόκαμη, σύμφωνα με τον Σιμωνίδη, ήταν η ομορφότερη, η μεγαλύτερη και η πιο συνεσταλμένη, έσμιξε με τον Πατέρα των θεών Δία και γέννησε τον θεό Ερμή, τον αγγελιαφόρο των θεών και ψυχοπομπό. Είναι προστάτιδα των εγκύων και συνδέεται άμεσα με τον τοκετό και την γέννηση. (https://el.m.wikipedia.org/wiki/Μαία)

Από την νύμφη Μαία, προέρχεται και η ονομασία του μηνός Μαΐου. Σύμφωνα με τους ομηρικούς ύμνους, η Μαία ζούσε απομονωμένη σε μια σπηλιά στην Κυλλήνη. Εκεί ενώθηκε με τον Δία όπου αργότερα: «Ζηνί τέκε κύδιμον Ερμήν, ιερόν λέχος εισαναβάσα» (= γέννησε στον Δία τον δοξασμένο θεό Ερμή, από τον ύπνο της στο ιερό κρεβάτι) (Ησιόδου Θεογονία 938).

Ο θεός Ερμής και η Μαία (φωτό από Βικιπαίδεια)

Apollo, Zeus, Maia and the infant Hermes, Caeretan black figure hydria C6th B.C., Musee du Louvre , https://www.theoi.com/Nymphe/NympheMaia.htm

 

Η Μαία έδωσε το όνομά της σε όλες τις μαίες που συμπαρίστανται και βοηθούν τις γυναίκες, κατά τον τοκετό και απαλύνουν τις ωδίνες.

Η μαιευτική στην Ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα κάλυπτε ένα ευρύ φάσμα γυναικών, όπως τις γερόντισσες που συνέχιζαν τις λαϊκές ιατρικές παραδόσεις στα χωριά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εκπαιδευμένες μαίες που αποκτούσαν τις γνώσεις τους από διάφορες πηγές και άριστα εκπαιδευμένες γυναίκες οι οποίες θεωρούνταν γιατροί.[15] Ωστόσο, υπήρχαν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θεωρούνταν επιθυμητά σε μια «καλή» μαία, όπως περιγράφεται από τον ιατρό Σορανό τον Εφέσιο στον 2ο αιώνα. Στο έργο του, Γυναικεία, δηλώνει ότι ένα κατάλληλο άτομο πρέπει να είναι εγγράμματο, ψύχραιμο, με καλή μνήμη, αξιοσέβαστο και γενικά με άρτιες τις αισθήσεις της (όραση, ακοή κ.α.), αρτιμελής, εύρωστη και σύμφωνα με κάποιους, προικισμένη με μακριά λεπτά δάκτυλα και κοντά νύχια. Ο Σορανός επίσης προτείνει η μαία να έχει συμπονετική διάθεση (αν και δεν χρειάζεται να έχει γεννήσει η ίδια) και να κρατά τα χέρια της απαλά για την άνεση της μητέρας και του βρέφους. Ο Πλίνιος, ένας άλλος ιατρός της εποχής, εκτιμούσε την ευγένεια και μια ήσυχη και ατάραχη διάθεση σε μαία. Φαίνεται να υπήρχαν τρεις βαθμίδες μαιών: η πρώτη ήταν τεχνικά καταρτισμένη, η δεύτερη είχε περιορισμένη γνώση μαιευτικής και γυναικολογίας από κείμενα, αλλά η τρίτη ήταν άριστα εκπαιδευμένη και θεωρούνταν ως ειδική ιατρός με εξειδίκευση στη μαιευτική.

Η Αγνοδίκη είναι η πρώτη γυναίκα που καταγράφεται να εξασκεί το επάγγελμα της γυναικολόγου - μαίας στην Αρχαία Ελλάδα.

Οι μαίες ήταν γνωστές με πολλούς τίτλους στην αρχαιότητα, όπως ιατρίνη (νοσοκόμα), μαία, οstestrix (μαία)και medica (ιατρός).  Φαίνεται ότι η μαιευτική είχε διαφορετική αντιμετώπιση στο ανατολικό άκρο της Λεκάνης της Μεσογείου εν αντιθέσει με τη δυτική. Στην Ανατολή (Ιωνία), κάποιες γυναίκες προχωρούσαν πέρα από το επάγγελμα της μαίας σε αυτό του γυναικολόγου, για το οποίο απαιτείτο επίσημη εκπαίδευση. Επίσης υπήρχαν κάποια γραπτά κείμενα περί γυναικολογίας που κυκλοφορούσαν στους ιατρικούς και μορφωμένους κύκλους που είχαν συγγραφεί από ελληνίδες γυναίκες ιατρούς, αν και σώζονται σχετικά λίγες σε αριθμό. Με βάση αυτά τα γεγονότα, φαίνεται ότι η μαιευτική στην αρχαία Ελλάδα και στην ευρύτερη περιοχή του ελλαδικού χώρου και αργότερα στην επικράτεια της Ρωμαϊκής Αυτoκρατορίας, ήταν ένα αξιοσέβαστο επάγγελμα στο οποίο αξιοσέβαστες γυναίκες μπορούσαν να κερδίσουν τα προς το ζην και αρκετή υπόληψη ώστε να εκδώσουν έργα τα οποία διαβάζονταν και αναφέρονταν από άνδρες ιατρούς. Για την ακρίβεια, αρκετοί ρωμαϊκοί νόμοι προτείνουν εντόνως οι μαίες να απολαμβάνουν κοινωνική θέση και αμοιβή συγκρινόμενη με αυτή των ανδρών ιατρών. Ένα παράδειγμα τέτοιας μαίας είναι η Σάλπη της Λήμνου, οποία έγραψε για τις γυναικείες ασθένειες και αναφέρεται αρκετές φορές στα έργα του Πλίνιου.

Αρχαίο Ρωμαϊκό ανάγλυφο μιας μαίας , από El.wikopedia.org

 Ωστόσο, στη Ρωμαϊκή Δύση, οι γνώσεις μας για τις μαίες προέρχονται κυρίως από επιτύμβιες στήλες. Έχουν διατυπωθεί δύο θεωρίες ως προς τις απεικονίσεις των στηλών αυτών. Η πρώτη είναι ότι η μαιευτική δεν ήταν ένα ελκυστικό επάγγελμα για τις εγγενώς ελεύθερες γυναίκες, επομένως οι περισσότερες μαίες ήταν δούλες ή προέρχονταν από δούλους. Σύμφωνα με τη δεύτερη, από τη στιγμή που οι περισσότερες επιτύμβιες στήλες περιγράφουν τις γυναίκες ως απελεύθερες, μπορεί να υποτεθεί ότι οι μαίες εκτιμούνταν αρκετά, και ότι κέρδιζαν αρκετά ώστε να εξαγοράσουν την ελευθερία τους. Δεν είναι γνωστά τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία κάποιες δούλες επιλέγονταν για να εκπαιδευθούν ως μαίες. Νεαρές δούλες ίσως να πέρναγαν ένα είδος μαθητείας, αν και είναι πού πιθανό οι μητέρες να δίδασκαν τις κόρες τους.

Τα πραγματικά καθήκοντα μιας μαίας στην αρχαιότητα ήταν κυρίως να βοηθούν στον τοκετό, αν και μπορεί να βοηθούσαν και με άλλα ιατρικά προβλήματα γυναικείας φύσης αν χρειαζόταν. Συχνά, η μαία θα ζητούσε τη βοήθεια ενός ιατρού στην περίπτωση μιας πιο δύσκολης γέννας. Σε πολλές περιπτώσεις η μαία θα συνοδευόταν από δύο ή τρεις βοηθούς. Στην αρχαιότητα τόσο οι μαίες όσο και οι ιατροί πίστευαν ότι η καλύτερη θέση τοκετού ήταν η καθιστή θέση. Επομένως, κατά τον τοκετό, οι μαίες έφερναν ένα σκαμπό στο σπίτι της ετοιμόγεννης. Στο κάθισμα του σκαμνιού υπήρχε μια τρύπα σε σχήμα ημισελήνου μέσα από το οποίο θα γεννιόταν το βρέφος. Το σκαμνί ή η καρέκλα συχνά είχε μπράτσα από τα οποία η μητέρα πιανόταν. Τα περισσότερα από αυτά τα καθίσματα είχαν πλάτες όπου η γυναίκα μπορούσε να γείρει, αλλά ο Σορανός περιγράφει κάποιες περιπτώσεις όπου η καρέκλα δεν είχε πλάτη και μία βοηθός θα στεκόταν πίσω από τη μητέρα, υποστηρίζοντας την. Η μαία καθόταν αντικριστά από τη μητέρα, ενθαρρύνοντας και υποστηρίζοντας την, δίνοντας οδηγίες για τις αναπνοές και τις ωθήσεις, μαλάσσοντας ενίοτε το κολπικό άνοιγμα και υποστηρίζοντας το περίναιο κατά τον τοκετό. Οι βοηθοί ίσως βοηθούσαν πιέζοντας προς τα κάτω την κοιλιά της μητέρας.

Τελικά, η μαία έπαιρνε το βρέφος, το τοποθετούσε μέσα σε κομμάτια υφάσματος, έκοβε τον ομφάλιο λώρο και καθάριζε το βρέφος. Το βρέφος μετά πασπαλιζόταν με καθαρό αλάτι σε μορφή σκόνης, με ανθρακικό νάτριο ή με νιτρικό κάλιο για να απορροφήσουν τα υπολειπόμενα σωματικά υγρά του τοκετού, ξεπλενόταν, πασπαλιζόταν ξανά και ξεπλενόταν. Μετά, οι μαίες καθάριζαν όση βλέννα υπήρχε στη μύτη, στο στόμα, στα αυτιά ή στον πρωκτό. Ο Σορανός ενθάρρυνε τις μαίες να βάζουν ελαιόλαδο στα μάτια του βρέφους για να καθαρίζουν τα υπολείμματα του τοκετού και να τοποθετούν ένα κομμάτι μάλλινο ύφασμα βρεγμένο με ελαιόλαδο γύρω από τον ομφάλιο λώρο. Μετά τον τοκετό, η μαία αποφάσιζε αν το βρέφος ήταν υγιές και κατάλληλο για ανατροφή ή όχι. Επιθεωρούσε το νεογέννητο για  εκ γενετής διαταραχές και έλεγχε το κλάμα του για την ευρωστία και ζωηρότητα του. Τελικά, οι μαίες έδιναν το πόρισμα για τις πιθανότητες επιβίωσης του βρέφους και συνιστούσαν την έκθεση βρεφών με σοβαρές δυσμορφίες.

Οι υπηρεσίες μιας μαίας δεν ήταν φτηνές, επομένως οι φτωχότερες γυναίκες υποχρεωτικά αρκούνταν με τις γυναίκες της οικογένειας τους. Πολλές πλούσιες οικογένειες διέθεταν τις προσωπικές τους μαίες. Ωστόσο η μεγάλη πλειοψηφία των γυναικών στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο λάμβαναν αυτήν τη φροντίδα από μισθωμένες μαίες. Μπορούσαν, ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια τους, να διαλέξουν μια μαία με το ανάλογο επίπεδο γνώσεων. Μπορούσαν επίσης να διαλέξουν αν θα προσλάμβαναν μαία που εξασκούσε την παραδοσιακή ιατρική ή κάποια που γνώριζε τις νεώτερες μεθόδους επαγγελματικού τοκετού. Όπως και πολλά άλλα πράγματα στην αρχαιότητα, η ποιοτική γυναικολογική φροντίδα εξαρτιόταν από το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο της ασθενούς.

Από Ελληνική Μαιευτική και Γυναικολογία, Η Μαιευτική μέχρι και τον 19ο αιώνα, Σέργιος Ι. Μανταλενάκης

https://arxaia-ellinika.blogspot.com/2013/05/h-stigmh-ths-gennhshs-spanies-apeikoniseis-toketoy-sthn-arxaiothta.html

Οι ΙΩΝΙΑΔΕΣ ΝΥΜΦΕΣ, στην Ελληνική Μυθολογία είναι γνωστές οι 4 Νύμφες : η Καλλιφάεια, η Συνάλλασις, η Πηγαία και η Ίασις. Την ονομασία αυτή την πήραν από τον Ίωνα, τον γιό του Γαργηττού, όταν εκείνος ταξίδεψε στην Ηλεία. Οι Νύμφες αυτές είχαν θεραπευτικές ικανότητες, λατρεύονται και ως θεραπευτές των ζώων. Το ιερό τους υπήρχε στην Ηλεία, όπως γράφει ο Παυσανίας (ΣΤ΄ 22, 7), στην κωμόπολη Ηράκλεια, κοντά στην πηγή του ποταμού Κυθήρου ή Κυθήριου. Ο Παυσανίας, αλλά και ο Στράβων επίσης βεβαιώνουν, ότι όποιος λουζόταν στα νερά της πηγής αυτής θεραπευόταν από κάθε είδους πόνο. (Βικιπαίδεια, και Παυσ. 6/22.7, Στραβ. 8/3.32)

Ζωγραφικό έργο του Παύλου Πισσάνου (σε αναπαράσταση)

Οι Νύμφες είναι συνυφασμένες με τον κύκλο της ζωής, με την γέννηση  και με τον θάνατο, παραστάσεις δε, στα έργα των τεχνών τις δείχνουν να διαφυλάττουν τη ζωή βρεφών που κινδυνεύουν, αλλά και να παρευρίσκονται σε τελετουργικά θανάτου.

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/w...

Η ΩΚΥΡΡΟΗ ή ΙΠΠΗ ή ΕΥΙΠΠΗ Ή ΘΕΤΙΣ θυγατέρα του Κενταύρου Χείρωνα και της Χαρικλώς, μητέρα της Μελανίπης. Μυθολογείται ότι, επειδή η Ωκυρρόη ήταν εξαιρετική μάντις, τη ζήλεψε ακόμα και ο ίδιος ο θεός της μαντικής, ο Απόλλων, και τη μεταμόρφωσε σε άλογο (Οβιδίου «Μεταμορφώσεις», ΙΙ 633).

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/m...

Μελανίππη ἡ σοφὴ και Μελανίππη ἡ δεσμῶτις είναι δύο αποσπασματικά σωσμένα έργα του Ευριπίδη, που στρέφονται γύρω από τον θεσσαλικό μύθο Χείρων - Αίολος - Ίππη - Μελανίππη. Ακόμη και σε συνδυασμό με άλλες πηγές (Στράβωνας, Διονύσιος Αλικαρνασσέας, Παυσανίας, Διόδωρος, Υγίνος) δεν σχηματίζεται μία σαφής εικόνα για τον μύθο που επεξεργάστηκε ο Ευριπίδης και ο οποίος εκτυλίσσεται στη Βοιωτία ή τη Θεσσαλία και μεταφέρεται στη Ν. Ιταλία. Λέγεται, ακόμη, ότι παλαιότερα το όνομα αυτής της Νύμφης ήταν Θέτιδα.

Την Ίππη, κόρη του Κένταυρου Χείρωνα, είδε ο Αίολος, ο γιος του Έλληνα με καταγωγή από τον Δία, και την ερωτεύτηκε. Αποπλάνησε την κόρη κρυφά από τον πατέρα της και αυτή έμεινε έγκυος. Όταν πια δεν μπορούσε να κρύψει την κοιλιά της, έφυγε στα βουνά, όπου και γέννησε. Την έψαξε ο πατέρας της και εκείνη, από ντροπή για το πάθημά της, προσευχήθηκε στους θεούς να μην την αναγνωρίσει ο πατέρας της, και οι θεοί, κυρίως η Άρτεμη, μεταμόρφωσαν και την ίδια και τον πατέρα της σε αστερισμούς για την ευσέβειά τους. Όμως τους τοποθέτησαν έτσι στον ουρανό, ώστε να μην φαίνεται ο αστερισμός της κόρης (Ἳππος) από τον αστερισμό του πατέρα (Κένταυρος) μάλιστα, δεν φαίνεται το πίσω μέρος της, για να μην αναγνωρίζεται το φύλο της -ότι, δηλαδή, είναι γυναίκα. (Ερατ., Κατ. 1.18.8, -1.18.19) Κατά άλλους ο αστερισμός αυτός είναι ο Πήγασος.

Στον Οβίδιο η αιτία που οδήγησε στη μεταμόρφωση της Νύφης είναι άλλη. Αρχικά λεγόταν Ωκυρρόη από τον τόπο όπου γεννήθηκε -στην όχθη ενός ρυακιού με γρήγορα νερά (ὠκὺς = γρήγορος, ορμητικός, ταχυκίνητος). Και σε αυτήν την εκδοχή πατέρας της είναι ο Κένταυρος Χείρωνας και μητέρα της η Νύμφη Χαρικλώ. Μόλις γεννήθηκε της δόθηκε το χάρισμα της μαντικής, όμως το χρησιμοποίησε άσκεπτα, καθώς αποκάλυψε στον πατέρα της και στον μικρό προστατευόμενο και μαθητευόμενό του Ασκληπιό τη μυστική ιστορία των θεών παρά τη σχετική απαγόρευση. Εκείνοι την τιμώρησαν μεταμορφώνοντάς την σε άλογο. Από τότε ονομάστηκε Ιππώ. (Οβ., Μετ. 2.635 κ.ε.) 

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/m...

Στις Ανώτατες Σχολές Ιατρικής της Κνίδου, Κω, Αλεξάνδρειας, Επιδαύρου, Τρίκκης, Εφέσσου, Αθηνών, Ρόδου, Μήλου, Τιτάνης στην Σικυωνία, και εν γένει στα 320 Ασκληπιεία-θεραπευτήρια της ευρύτερης επικράτειας του αρχαίου Ελληνικού κόσμου, σπουδαίες γυναίκες επιστήμονες, γιάτρισσες, μαίες, άσκησαν την ιατρική, όπως οι:

Φαιναρέτη και Δεινομάχη, μητέρα και κόρη του Πατέρα της Ιατρικής Ιπποκράτη

Αγνοδίκη η Αθηναία,

Φανοστάτη, μητέρα του Σωκράτους

Ερμιόνη,

Θεωρίς η Λήμνια,

Ευτυχία,

Στραβωνία η Φωκαϊς

Ολυμπιάς η Θηβαία,

 Φιλονίλα και Ζήναϊς από την Ταρσό της Κιλικίας,

 Φιλίστα η Ηλεία,

Σάλπη η Λέσβια,

Μυρώ η Ρόδια,

Θεοδοσία

Μητροδώρα

Ασπασία, η γυναικολόγος

Παμφύλη

Βερενίκη

Οι αδελφές Ερμιόνη και Ευτυχία

Κλεοπάτρα, βοηθός και συνεργάτρια του μεγάλου ιατρού Γαληνού  και πολλές άλλες, αγνοημένες από την λήθη του χρόνου και από την καταστροφή του γνωσιακού πλούτου της Αρχαίας Ελλάδος και της δαιμονοποίησης της γυναίκας που ακολούθησε  .

H ΑΓΝΟΔΙΚΗ η Αθηναία

Αγνοδίκη, φωτό από  WorldPress.comην

Θρυλική προσωπικότητα της Αρχαίας Ελλάδος, η οποία έζησε τον 4ο αιώνα π.Χ, καταγόμενη από εύπορη οικογένεια, η οποία, μάλλον,  την ενθάρρυνε να ακολουθήσει το ασίγαστο πάθος της για την Ιατρική επιστήμη. Την ιστορία της Αγνοδίκης περιγράφει ο Ρωμαίος, Γάϊος Ιούλιος  Ύγινος στα Fabulae, ο οποίος υπήρξε ο διευθυντής της Παλατινής Βιβλιοθήκης στην Αλεξάνδρεια.

Στην αρχαία Αθήνα του 4ου αιώνα π.Χ, υπήρχε νόμος που απαγόρευε στις γυναίκες να ασκούν το ιατρικό επάγγελμα. Η Αγνοδίκη, ακολουθώντας την προτροπή του πατέρα της και τη δίψα της για μάθηση, έκοψε τα μαλλιά της, ντύθηκε άνδρας και επήγε στην Αλεξάνδρεια, όπου μαθήτευσε δίπλα στον μέγιστο Έλληνα  ιατρό και ανατόμο της Ελληνιστικής περιόδου, τον Ηρόφιλο  τον Χαλκηδόνιο, (331-280 π.Χ) καταγόμενο από τα παράλια της Μ. Ασίας.

Στις 3 Ιουνίου του 350 π.Χ περάτωσε τις σπουδές της, στην γυναικολογία, κατακτώντας την υψηλότερη βαθμολογία, χωρίς να έχει γίνει, ακόμα, γνωστή η γυναικεία ταυτότητά της.

Φωτό από docmed.gr

Επιστρέφοντας στην Αθήνα άρχισε να ασκεί το επάγγελμά της, με πολύ μεγάλη επιτυχία, γιατί λόγω της γυναικείας φύσης της και παιδείας της, κατανοούσε την ψυχοσύνθεση της γυναίκας, της εγκύου, επιτόκου και μετά λεχώνας. Η τεράστια αποδοχή της, από τον γυναικείο πληθυσμό, ο οποίος την εμπιστευόταν αμέριστα, γνωρίζοντας, ίσως την γυναικεία ταυτότητα της, επέσυρε την ζήλεια από τους άρρενες συναδέλφους της, οι οποίοι την κατηγόρησαν ότι συνάπτει ερωτικές σχέσεις και διαφθείρει  τις γυναίκες ασθενείς της, παραβιάζοντας και εκμεταλλευόμενη το ιατρικό της επάγγελμα. Οδηγούμενη στην ακροαματική διαδικασία της δίκης, στο Δικαστήριο  κάτω από το βάρος της απειλής της θανατικής ποινής, και κάτω από την πίεση των γυναικών που εξ αρχής της συμπαραστάθηκαν, αναγκάσθηκε

Φωτό από ancientgreecereloated.com

τραβώντας τον χιτώνα της, να αποκαλύψει το στήθος της αποδεικνύοντας την γυναικεία ταυτότητά της και το αβάσιμο των κατηγοριών. Οι άνδρες όμως κατήγοροί της, μετά την αρχική τους έκπληξη, με περισσότερη ορμή,  συνέχισαν λέγοντας ότι παραβίασε τον νόμο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, ο οποίος δεν επέτρεπε στις γυναίκες να ασκούν την ιατρική. Στην Αθηναϊκή κοινωνία επικράτησε αναταραχή και τότε στην δεύτερη δίκη που ακολούθησε, όλες οι γυναίκες ασθενείς της, ιδίως οι πλούσιες και οι εταίρες, διαμήνυσαν ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι αν καταδίκαζαν  την Αγνοδίκη θα πέθαιναν μαζί της.

Κάτω από την ακαταμάχητη δύναμη και πίεση του γυναικείου πλήθους οι δικαστές αναγκάστηκαν να αθωώσουν την Αγνοδίκη και να της επιτρέψουν την συνέχιση της άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος.  Το Συμβούλιο των 500 της ένδοξης Αθηναϊκής Δημοκρατίας, στην συνέχεια, τροποποίησε τον νόμο επιτρέποντας στις γυναίκες να σπουδάζουν την ιατρική και να ασκούν το επάγγελμα της ιατρού.

Πηγές : Ε. Κατσαρού από το Γενικό Νοσοκομείο Ζακύνθου, που παρουσιάστηκε στο 22ο ιατρικό συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη, το 2008,  Βικιπαίδεια, Ιατρική online, docmed.gr, voltairenet.org (3 Ιουνίου 2005), . 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2016 | 22:26, Ιατρικό Σαλόνι, από καθηγητή της Ιστορίας της Επιστήμης, Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος, μέσα στο βιβλίο του «Αρχαίοι Έλληνες Ιατροί».

 Η ΦΑΝΟΣΤΑΤΗ, η μητέρα του  Σωκράτους ασκούσε το επάγγελμα της μαίας και εκ του επαγγέλματος της μητρός του ονομάτισε την χαρακτηριστική μέθοδο διδασκαλίας του μαιευτική, η οποία ήταν μέθοδος, η οποία σε συνδυασμό με μία μορφή υποθετικής άγνοιας εκ μέρους του και μέσα από μία διαδικασία επαγωγικών ερωτήσεων και απαντήσεων, δημιουργούσε έναν επαγωγικό διάλογο, που οδηγούσε στην αλήθεια.

docmed.gr

Φωτό από printerest.com

Η Μητροδώρα  η Αθηναία, ήταν ιατρός που έζησε τον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ και υπήρξε η συγγραφέας της πραγματείας  «Περί των γυναικείων παθών της μήτρας», η οποία είναι η αρχαιότερη ιατρική πραγματεία, γραμμένη από γυναίκα.

To «Περί των γυναικείων παθών» σώζεται σε δύο τόμους, που περιέχουν συνολικά 63 κεφάλαια, η προσέγγιση των οποίων είναι σαφώς επηρεασμένη από την Ιπποκρατική αντίληψη, αλλά τεκμηριώνουν ισχυρά και πολλά αμφιλεγόμενα θέματα συμπτωματολογίας  και αιτιολογίας της τότε εποχής, όπως π.χ για την φλεγμονή της μήτρας , καθώς και για αρκετές ειδικότητες της ιατρικής.

Η Μητροδώρα, αναφέρεται απευθείας στα γραπτά του Ιπποκράτη σε αντίθεση με τους άρρενες ιατρούς της εποχής της οι οποίοι καταφεύγουν στις άφθονες δευτερογενείς πηγές των ενδιάμεσων αιώνων. Η Μητροδώρα δεν ασχολήθηκε με θέματα μαιευτικής, τουλάχιστον στους σωζόμενους τομείς.

Στο σωζόμενο έργο της αποκαλύπτεται η μεγάλη εμπειρία της στην κλινική ιατρική και μνημονεύονται εξετάσεις τόσο δακτυλοσκοπικές, όσο και με χρήση εργαλείων, ταξινομώντας τα κολπικά εκκρίμματα και πρότεινε δικές της πρωτότυπες έρευνες, παρατηρήσεις και αιτιολογήσεις, όπως ότι μολύνσεις του ορθού προκαλούν μολυσματικές κολπικές εκκρίσεις.  

Υπάρχουν επίσης πολλές θεραπευτικές ουσίες στην πραγματεία της που δεν βρίσκονται σε κανένα άλλο κείμενο.  Το έργο της περιείχε την πρώτη γνωστή ιατρική εγκυκλοπαίδεια σε αλφαβητική σειρά θεμάτων, Με αλφαβητικές κεφαλίδες για ευκολία στην αναφορά. Το χειρόγραφο που την περιλαμβάνει όμως δεν είναι πλήρες και τελειώνει με το γράμμα Ε.

(Βικιπαίδεια)

Η ΑΣΠΑΣΙΑ, ιατρός της αρχαιότητος, το έργο της οποίας ασχολείται με τη επεμβατική γυναικολογία, των αμβλώσεων συμπεριλαμβανομένων.

(Βικιπαίδεια)9

Η ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Ζ΄ ΦΙΛΟΠΑΤΩΡ (Ιανουάριος 69 π.Χ–12 Αυγούστου 30 π.Χ) (Βικιπαίδεια), η διάσημη αρχαία Ελληνίδα βασίλισσα της Αιγύπτου, της Δυναστείας των Πτολεμαίων, Ελληνικής οικογένειας Μακεδονικής καταγωγής, που κυβέρνησε την Αίγυπτο μετά τον θάνατο του Έλληνα στρατηλάτη Μεγάλου Αλεξάνδρου κατά την ελληνιστική περίοδο, ήταν γνώστης της φαρμακολογίας-τοξικολογίας και η οποία αν και παντρεύτηκε τον 10χρονο αδελφό της σύμφωνα με τα αιγυπτιακά έθιμα, είχε κατανοήσει ότι οι αιμομιξίες οδηγούν σε απογόνους με ψυχικές ασθένειες, σωματικά προβλήματα, ανεξέλεγκτα πάθη, μείωση αναπαραγωγικής λειτουργίας, υψηλή περιγεννητική θνησιμότητα.

Α. Cabanel «Η Κλεοπάτρα δοκιμάζει δηλητήρια για κρατουμένους»

Carolchanning.net

Στην αρχαία ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ, της ιατρικής προΐστατο η «θεά των Όφεων». Πάρεδρός της ήταν ο θεός των ιατρών, Ασκληπιός. Θεά και θεός είχαν ως σύμβολο το φίδι, που έκτοτε πέρασε ως σύμβολο ιατρικής σε όλον τον κόσμο

Το γεγονός και μόνο ότι βρίσκουμε τη λέξη ‘ιατρός’ στις πινακίδες της γραμμικής Β της Κνωσού μαρτυρά ότι το θεραπευτικό έργο, ο ρόλος του ιατρού και ο θεσμός του στο κρητομινω-μυκηναϊκό – τουλάχιστον – περιβάλλον της εποχής ήταν οργανωμένο, αποδεκτό και εν λειτουργία.

Σε αυτά, λοιπόν, τα συλλαβογράμματα, των αρχαίων μινωιτών, αναγνωρίζεται η λέξη ι-ja-τε > ιητήρ > ιατρός.

Το γεγονός και μόνο ότι βρίσκουμε τη λέξη ‘ιατρός’ στις πινακίδες της γραμμικής Β της Κνωσού (αλλά και σε αυτές των Μυκηνών και της Πύλου) μαρτυρά ότι το θεραπευτικό έργο, ο ρόλος του ιατρού και ο θεσμός του στο κρητομινω-μυκηναϊκό – τουλάχιστον – περιβάλλον της εποχής ήταν οργανωμένο, αποδεκτό και εν λειτουργία.

Στη μινωική Κρήτη, λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής ρυθμίζονταν από κανόνες υγιεινής. Οι αίθουσες των λουτρών, τα υδραγωγεία και τα συστήματα υπονόμων, είναι υψηλά δείγματα κοινωνικής υγιεινής φροντίδας και απ’ τα σημαντικότερα της αρχαιολογικής έρευνας.

Αξιοζήλευτες είναι οι γνώσεις των αρχαίων Κρητών, σχετικά με την ιαματική σημασία των μεταλλικών νερών! Τα νερά αυτά διοχετεύονταν σε ειδικούς καταιονητήρες. Και αυτούς τους βρίσκαμε όχι μόνο στα λουτρά των ανακτόρων, αλλά και στα δημόσια λουτρά! Τα ακάθαρτα νερά απομακρύνονταν δια μέσου ενός επιμελημένου αποχετευτικού συστήματος, από αγωγούς σε υπονόμους, και όλη αυτή η εγκατάσταση μαρτυρά όχι μόνο προχωρημένες γνώσεις υδραυλικής, αλλά και υγιεινής!..

Αρχαία κρητικά-μινωικά κείμενα, με φαρμακολογικό-θεραπευτικό περιεχόμενο είχαν μεταλαμπαδευθεί στους Αιγύπτιους, με τους οποίους οι Κρήτες διέθεταν άριστες εμπορικές, επικοινωνιακές και συγκοινωνιακές σχέσεις. Οι δε Αιγύπτιοι, από το περιεχόμενο αυτών είχαν αποκομίσει πολλές ιατρικές γνώσεις.

Και μόνο το γεγονός ότι ένας μεγάλος αριθμός αρωματικών και ιαματικών φυτών, που χρησιμοποιούσαν τόσο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, όσο και οι αρχαίοι Κρήτες, ήταν γνωστά με το πρωτοελληνικό όνομά τους, επιτρέπει τη διατύπωση της άποψης ότι από την Κρήτη διαδόθηκαν στους γείτονες και όχι τ’ αντίστροφο. Απ’ αυτά εξήγαγαν αιθέρια έλαια, που είχαν εξαίρετες θεραπευτικές ιδιότητες.

(Από δημοσίευση: 26 Φεβρουαρίου 2010, Γιώργου Λεκάκη)

 

Βιβλιογραφία

Delphys.gr

Ελληνική Μυθολογία - P. Decharme

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/m...

Ελληνικοί μύθοι - Robert Graves

Η μυθολογία των Ελλήνων - Κάρλ Κερένυϊ

Ελληνική εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη

historymed.blogspot.gr

docmed.gr

Ε. Κατσαρού από το Γενικό Νοσοκομείο Ζακύνθου, που παρουσιάστηκε στο 22ο ιατρικό συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη, το 2008,

Βικιπαίδεια,

Ιατρική online,

voltairenet.org (3 Ιουνίου 2005),

10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2016 | 22:26, Ιατρικό Σαλόνι, από καθηγητή της Ιστορίας της Επιστήμης, Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος, μέσα στο βιβλίο του «Αρχαίοι Έλληνες Ιατροί».

Ancient History Encyclopedia  

www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/m...

academia.edu

Θεογονία, ονομάτων επίσκεψις – Αλκιβιάδης – Μιχάλης Κωνσταντόπουλος)

https://www.hellenicmythology.com/demetra.html